فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٩١
اجماع ظنى
چنين اجماعى در نزد آنان حجت نيست ، زيرا با سكوت ، نمىتوان قولى را به كسى نسبت داد و در اجماع سكوتى اتفاق و اجماع علما محرز نيست .
حجيت اين اجماع ، در نزد اهل سنت نيز مورد اختلاف است ؛ مالكيه و شافعيه اجماع سكوتى را معتبر نمىدانند ، ولى حنفيه و حنابله آن را يكى از مصاديق اجماع دانسته و به حجيت قطعى آن حكم مىدهند .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 200 - 199 ) .
خضرى ، محمد ، اصول الفقه ، ص 316 .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 273 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 552 .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص ( 52 - 50 ) .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 227 .
بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص 76 .
غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 2 ، ص 246 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 202 و 213 .
ابو زهره ، محمد ، اصول الفقه ، ص 192 .
اجماع شيخين
اجماع شيخين
اتفاقنظر ابو بكر و عمر بر حكمى شرعى اجماع شيخين ، به اتفاقنظر عمر و ابو بكر در حكمى از احكام شرعى مىگويند . اين اجماع از نظر برخى اصوليون اهل سنت حجت است .
آنها به حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله استناد كردهاند كه فرمود :
« اقتدوا باللذين من بعدى ابى بكر و عمر ؛ به ابو بكر و عمر كه بعد از من مىآيند اقتدا كنيد » .
ولى در نظر بيشتر اهل سنت و همه اصوليون شيعه ، اين اجماع اعتبارى ندارد .
در كتاب « المستصفى » آمده است :
« و لا ينعقد الاجماع بالشيخين ، أميري المؤمنين أبى بكر و عمر عند الاكثر ، خلافا للبعض . . . قائلو كون اتفاق الشيخين اجماعا ، قالوا قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله : اقتدوا باللذين من بعدى أبى بكر و عمر » . « 1 »
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 512 .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 46 .
اجماع شيعه
اجماع شيعه
ر . ك : اجماع اماميه
اجماع صحابه
اجماع صحابه
اتفاقنظر صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در امر دينى يكى از اقسام اجماع در نظر اهل سنت ، اجماع صحابه است و آن ، عبارت است از اتفاق نظر صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در يكى از امور دينى .
« داود بن على ظاهرى اصفهانى » پيشواى مذهب ظاهرى ، و « احمد بن حنبل شيبانى » پيشواى مذهب حنبلى معتقد است فقط اتفاق صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در يكى از احكام ، اجماع ناميده شده و معتبر است ، و اتفاق غير صحابه از نظر استنباط احكام ، اعتبار و حجيت ندارد .
گروهى از دانشمندان اهل سنت معتقدند عالىترين اجماع ، اتفاق صحابه است ، زيرا آنان به زمان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و روزگار بيان احكام شريعت نزديكترند و نظرشان هم به واقع نزديكتر است .
علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 193 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 183 .
غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 2 ، ص 81 .
همان ، ج 1 ، ص 185 .
باجى ، سليمان بن خلف ، احكام الفصول فى احكام الاصول ، ص 419 .
اجماع صريح
اجماع صريح
موافقت صريح مجتهدان با رأى مورد اجماع اجماع صريح ، مقابل اجماع سكوتى بوده و به اجماعى گفته مىشود كه هريك از مجتهدان و عالمان ، بهطور صريح ، رأى و نظر مورد اجماع را پذيرفته و براساس آن فتوا داده باشند .
در حجيت اجماع صريح ، اختلافى نيست .
بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص 75 .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص ( 50 - 49 ) .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص ( 552 - 551 ) .
اجماع ظنى
اجماع ظنى
اجماع مفيد ظنّ به حكم شرعى ، يا اجماع محتمل التحقّق اجماع ظنى ، مقابل اجماع قطعى است . اين اصطلاح در كتابهاى اصولى شيعه و سنى به كار رفته است و براى آن معانى متفاوتى ذكر شده است ؛ از جمله :
1 . اجماع ظنى ، اجماعى است كه از آن ، ظن به حكم شرعى به دست آيد ؛ اين اصطلاح - بنا بر حجيت خبر واحد - اجماع منقول به خبر واحد را شامل مىشود ، و مقابل اجماع قطعى است كه شامل اجماع محصّل براى تحصيلكننده و اجماع منقول به تواتر مىگردد .
2 . بعضى از اصوليون اهل سنت اجماع مدركى را دوگونه دانستهاند :
أ ) اجماع قطعى ؛ يعنى اجماعى كه بالفعل محقق شده و مستند
( 1 ) . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 2 ، ص 231 .