فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٨٩١

وصف شبهى

مىكند يا خير ؛ اكثر قريب به اتفاق آنان ، به عدم مفهوم براى وصف معتقد هستند .

در كتاب « محاضرات فى اصول الفقه » آمده است :

« و كيف كان فالظاهر انه لا خلاف و لا اشكال فى عدم دلالته على المفهوم » . « 2 »

نكته دوم :

وصف داراى شروطى است ؛ يكى از آن شرايط آن است كه بايد اخص از موصوف باشد نه مساوى با آن و نه اعم از آن .

محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 254 .

تهانوى ، محمد اعلى بن على ، كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم ، ج 2 ، ص 1489 .

فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 3 ، ص 313 .

وصف تقييدى

وصف تقييدى

وصف دخيل در ثبوت حكم براى موضوع وصف تقييدى ، وصفى است كه مقوّم حكم مىباشد ؛ يعنى با بودن آن ، حكم ، موجود و با انتفاى آن ، حكم منتفى مىگردد .

وصف تقييدى ، داراى مفهوم است ، بنابراين ، در جايى كه وصف ، قيد حكم و مقوم آن باشد ، مفهوم وجود دارد ، مانند :

« مطلّ الغنيّ ظلم ؛ تأخير در پرداخت دين از جانب كسى كه وضعيت مالى خوبى دارد ظلم است » ، كه اگر شخص مديون ، فقير باشد ، در تأخير پرداخت دين ، حكم ظلم بر او مترتب نمىشود .

محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 79 .

مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 55 .

وصف توضيحى

وصف توضيحى

توضيح‌دهنده موضوع ، و غير مؤثر در ثبوت حكم وصف توضيحى ، وصفى است كه بر موضوع عارض شده و آن را توضيح مىدهد ؛ براى مثال ، در قانون آمده است : اموال دولتىاى كه براى مصالح يا انتفاعات عمومى قرار داده شده است ، قابل تملك خصوصى نيست ، كه در اينجا وصف « براى مصالح يا انتفاعات عمومى » ، توضيحى براى اموال دولتى مىباشد و آن را تفسير مىنمايد ، ولى دائره حكم را تنگ نمىكند ، چون بود و نبود اين وصف ، در دايره شمول موصوف ( اموال دولتى ) اثرى ندارد ، و يا مانند « ممكن الوجود لذاته » كه قيد « لذاته » براى توضيح « ممكن الوجود » است . « 1 »

وصف توضيحى نزد اصوليون مفهوم ندارد .

مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 60 .

محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 262 .

وصف جامع

وصف جامع

ر . ك : علت ( قياس )

وصف خارج عبادت

وصف خارج عبادت

ر . ك : وصف مفارق عبادت

وصف ذاتى

وصف ذاتى

وصف مقوّم ذات موضوع وصف ذاتى ، وصفى است كه مقوم ذات موصوف بوده و با انتفاى آن ، موصوف نيز از بين مىرود ؛ براى مثال ، « ناطق » در « الانسان الناطق » ، وصف ذاتى انسان است كه با رفتن آن ، موصوف ( انسان ) هم مىرود .

وصف ذاتى نزد اصوليون مفهوم ندارد ، زيرا با رفتن آن ، ذات منتفى است .

نكته :

مراد از وصف ذاتى در اينجا ، همان ذاتى كليات خمس « ايساغوجى » است كه شامل نوع ، جنس و فصل مىباشد .

خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 128 .

فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 500 .

وصف شبهى

وصف شبهى

وصف مشتمل بر صفت داراى مناسبت ذاتى با حكم وصف شبهى ، وصفى است كه همواره همراه حكم است ( اطراد ) و مناسبت ذاتى با حكم ندارد ، ولى به سبب اشتمال آن بر وصف ديگرى كه مناسبت ذاتى با حكم دارد ، اين وصف نيز مناسبت تبعى با حكم پيدا مىكند .

نكته :

شبه نزد اصولىها در دو معنا به كار مىرود :

1 . به معناى مسلكى از مسالك علت ، كه طريق كشف علت در قياس است ، و از طريق شبه اثبات مىشود كه وصف شبهى ، علت براى حكم مىباشد ؛

2 . به معناى وصفى كه عليت آن براى حكم از طريق مسلك شبه كه از مسالك علت است به اثبات رسيده است . « 1 * »

اما در عمل ، از نظر بحث ، تفاوتى بين اين دو قرار داده نشده است و در بيشتر اوقات ، وصف شبهى و شبه در يك معنا به‌كارمىرود و در بعضى از كتاب‌ها ، شبه را به وصف شبهى تعريف نموده‌اند . « 2 * »

نيز ر . ك : شبه .


( 2 ) . خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 127 . ( 1 ) . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 79 . ( 1 * ) . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 98 . ( 2 * ) . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 661 .