فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٦٨٩

متعلق تكليف

متشابهات كتاب

متشابهات كتاب

آيات فاقد معانى روشن و قابل حمل بر وجوه مختلف متشابهات كتاب ، مقابل محكمات كتاب مىباشد . متشابه در لغت ، به چيزى گفته مىشود كه قسمت‌هاى مختلف آن به يكديگر شباهت دارد ، و در اصطلاح ، كلامى است كه داراى نوعى ابهام مىباشد ؛ به بيان ديگر ، به آياتى كه دلالت آنها بر معانى روشن نباشد ، به‌گونه‌اى كه وجوه مختلف و گوناگونى در آن راه داشته باشد ، متشابه گويند .

اين‌گونه موارد به بررسى عميق نياز دارد و چه‌بسا آن را بايد به محكمات ارجاع داد ، مانند آيه كريمه : وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ . . . « 1 » كه كلمه « قرء » در فرهنگ لغت عرب داراى دو معناى متضاد است : يكى « حيض » و ديگرى « طهر » ، يا مانند آيه : أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ . . . ، « 2 » كه مراد از كسى كه مىتواند عقد نمايد ، وليّ يا زوج او است .

و يا مانند آيه : . . . فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً « 3 » كه مراد از كلمه « صعيد » ، يا مطلق روى زمين است يا خاك خالص .

در قرآن مجيد آمده است :

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ . . . « 4 »

ميان اصوليون و مفسران بحث است كه كدام آيات از محكمات قرآن و كدام آيات از متشابهات آن مىباشد ؛ برخى مانند مرحوم « شيخ انصارى » گفته‌اند : نصوص و ظواهر قرآن جزء محكمات ، و بقيه از متشابهات مىباشد .

نكته :

تشابه داراى اسبابى است ، از جمله : اشتراك لفظى ( مانند كلمه « قرء » در آيه يادشده ) ، اشتراك معنوى ( مانند آيه : جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ ، « 5 » كه رجل ، بين افراد متفاوت مشترك است ) و مردد بودن مرجع ضمير يا موصوف و يا جمله موصول ، مانند : أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ .

نيز ر . ك : اسباب اجمال .

فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 24 .

مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 228 .

ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 394 .

مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 223 .

جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 20 - 15 ) .

آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص ( 326 - 325 ) .

متشابه قرآن

متشابه قرآن

ر . ك : متشابهات كتاب

متعارضين

متعارضين

ر . ك : دليلين متعارضين

متعلقات احكام

متعلقات احكام

ر . ك : متعلق حكم

[ متعلق ]

[ متعلق ]

متعلق اراده

متعلق اراده

ر . ك : مراد

متعلق اوامر

متعلق اوامر

افعال مورد تعلق اوامر شرعى و مطلوب شارع متعلق اوامر ، به معناى افعالى است كه امر ، به آنها تعلق گرفته و انجام آنها در خارج ، از مكلف خواسته شده است ، مانند : نماز خواندن در « أَقِيمُوا الصَّلاةَ * » و روزه گرفتن در « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ » .

در ميان اصولىها ، بحث است كه آيا اوامر ، به طبايع متعلق است يا به افراد ؛ به بيان ديگر ، وقتى مولا مىگويد : « أَقِيمُوا الصَّلاةَ * » ، امر او ، به طبيعت « صلات » متعلق مىشود يا به افراد .

در اين باره ديدگاه‌هايى وجود دارد :

1 . برخى از اصوليون ، مانند مرحوم « آخوند خراسانى » در كفايه ، معتقدند امر مولا ، به ايجاد طبيعت تعلق مىگيرد ؛ براى مثال ، مولا به عبد خود امر مىكند كه آن مأمور به ( طبيعت ) را در خارج محقق نمايد ؛

2 . امر و طلب ، به نفس طبيعت تعلق مىگيرد ، بدون اينكه وجود ، واسطه باشد ؛

3 . طلب ، به نفس طبيعت متعلق است ، اما غرض مولا از تعلق طلب به طبيعت ، وجود طبيعت است ؛

4 . طلب ، به ايجاد طبيعت همراه با خصوصيات فردى تعلق مىگيرد ؛

5 . امر و طلب ، به‌طور مستقيم » به « وجود » طبيعت تعلق مىگيرد .

نيز ر . ك : امر به طبيعت .

خمينى ، روح الله ، تهذيب الاصول ، ص 342 .

آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 171 .

فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 479 .

متعلق تكليف

متعلق تكليف

فعل مورد تعلق تكليف شارع متعلق تكليف ، عبارت است از فعلى كه شارع ، انجام يا ترك آن را از مكلف خواسته است ؛ براى مثال ، در « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ » « 1 * » تكليف ، وجوب بوده و متعلق آن ، روزه گرفتن است .

در كتاب « دروس فى علم الاصول » آمده است :

« عرفنا ان وجوب الصوم مثلا ، موضوعه مؤلف من عدة عناصر تتوقف عليها فعلية الوجوب . . . و اما متعلق هذا الوجوب فهو الفعل


( 1 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 228 . ( 2 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 237 . ( 3 ) . آل عمران ( 3 ) ، آيه 7 . ( 4 ) . مائدة ( 5 ) ، آيه 6 . ( 5 ) . مائدة ( 5 ) ، آيه 28 . ( 1 * ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 184 .