فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥٩
آيات ناهى از عمل به ظن
آيات احتياط
آيات احتياط
ادله قرآنى وجوب احتياط آيات احتياط ، آياتى از قرآن كريم است كه براى اثبات احتياط شرعى به آنها استدلال شده است . اين آيات عبارت‌اند از :
1 . آياتى كه از سخن گفتن بدون علم نهى مىكند ، مانند : وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ « 1 » و أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ « 2 » ؛
2 . آياتى كه از القاى در تهلكه ( به هلاكت انداختن نفس ) نهى مىكند ، مانند : وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ ؛ « 3 »
3 . آياتى كه به تقوا امر مىكند ، مانند : اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ؛ و وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ « 4 » و فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ . « 5 »
چگونگى استدلال به اين آيات چنين است كه حكم به ترخيص ( انجام فعل ) در چيزهايى كه احتمال حرمت آن داده مىشود ( محتمل الحرمة ) درحالىكه دليل معتبرى بر حرمت آن اقامه نشده است ، از مصاديق افترا ( انتساب قول به غير علم ) به شارع ، به هلاكت انداختن نفس و مخالفت با رعايت تقوا مىباشد و بىگمان « افترا بر شارع » ، « به هلاكت انداختن نفس » و « مخالفت تقوا » حرام است ، پس حكم به اباحه در موارد « محتمل الحرمة » چون منجر به حرام مىشود ، حرام است ؛ بنابراين چاره‌اى جز احتياط در مشتبهات نيست .
نيز ر . ك : آيه تقوا ؛ آيه تهلكه .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 392 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 339 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم في اصول الفقه ، ج 4 ، ص 62 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية في توضيح الكفاية ، ج 5 ، ص 323 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 67 - 65 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 11 ، ص 307 - 290 .
آيات برائت
آيات برائت
ادله قرآنى اصل برائت آيات برائت ، آياتى است كه به آنها بر برائت شرعى استدلال شده است ، همچون :
1 . آيه : وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا ؛ « ما كسى را عذاب نمىكنيم ، مگر آنكه قبل از آن رسولى بفرستيم » . « 6 » ارسال رسول ، كنايه از بيان تكليف و اتمام حجت مىباشد .
بنابراين ، خداوند قبل از بيان تكليف ، كسى را براى عمل ننمودن به آن مؤاخذه نمىنمايد .
2 . آيه : لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا ما آتاها ؛ « خداوند كسى را مكلف به تكليفى نمىكند ، مگر آنكه آن تكليف را به او برساند » . « 7 » ، كه همان مفاد اصل برائت است .
3 . آيه : وَ ما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ ما يَتَّقُونَ ؛ « خداوند قومى را پس از آنكه هدايت كرد گمراه نمىسازد مگر آنكه چيزى را كه بايد از آن پروا كنند بر ايشان بيان كرده باشد » . « 8 » در اين آيه ، اضلال افراد منوط به بيان شده است كه همان معناى برائت است . همچنين ، به آيات ديگرى نيز استدلال شده است كه دلالت آنها بر مقصود صريح نيست .
خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص 139 و 142 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه في ثوبه الجديد ، ص 257 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 385 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 331 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 10 ، ص 611 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، ايضاح الكفاية ، ج 4 ، ص 442 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 316 .
عراقى ، ضياء الدين ، منهاج الاصول ، ج 4 ، ص 17 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز في اصول الفقه ، ص ( 315 - 313 ) .
صدر ، محمد باقر ، بحوث في علم الاصول ، ج 5 ، ص ( 35 - 31 ) و 102 .
آيات متشابهات
آيات متشابهات
ر . ك : متشابهات كتاب
آيات محكمات
آيات محكمات
ر . ك : محكمات كتاب
آيات ناهى از عمل به ظن
آيات ناهى از عمل به ظن
ادلّه قرآنى منع از عمل به ظنّ آياتى است كه بر حرمت « عمل به ظن » دلالت مىكند و برخى از اصوليون در اين مورد به آنها تمسك نموده‌اند ، مانند :
1 . آيه : قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ « 9 » كه دلالت مىكند بر اينكه اسناد دادن چيزى به خداوند كه او به آن اذن نداده مجوز ندارد از روى ظن و گمان ، افترا است و افترا بستن بر خداوند از گناهان بزرگ و حرام است .
2 . آيه : إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً . . . * « 10 » كه دلالت مىكند بر اينكه بايد به « حق » تمسك جست و راه رسيدن به حق - احكام واقعى موجود در لوح محفوظ - تمسك به علم است و ظن انسان را از علم بىنياز نمىكند .
3 . آيه : لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ . . . ؛ « از آنچه كه به آن علم نداريد ، پيروى نكنيد » . « 11 »
( 1 ) . إسراء ( 17 ) ، آيه 36 . ( 2 ) . اعراف ( 7 ) ، آيه 33 . ( 3 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 195 . ( 4 ) . آل عمران ( 3 ) ، آيه 102 . ( 5 ) . تغابن ( 64 ) ، آيه 16 . ( 6 ) . إسراء ( 17 ) ، آيه 15 . ( 7 ) . طلاق ( 65 ) ، آيه 7 . ( 8 ) . توبة ( 9 ) ، آيه 115 . ( 9 ) . يونس ( 10 ) ، آيه 59 . ( 10 ) . يونس ( 10 ) ، آيه 36 . ( 11 ) . إسراء ( 17 ) ، آيه 36 .