فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥٨٨

علو

علم تنزيلى

ر . ك : قطع تعبدى

علم جعلى

ر . ك : قطع تعبدى

علم جنس

اسم براى يك ماهيت به لحاظ تعيّن آن در ذهن علم جنس ، لفظى است كه براى طبيعت و ماهيت به لحاظ حضور و تعين يافتن آن در ذهن وضع شده است ، مثل : لفظ « اسامه » كه براى ماهيت اسد به قيد معهود بودن آن در ذهن وضع شده است ، و نيز مثل : « ثعاله » كه علم است براى جنس ثعلب .

هرچند علم جنس نيز مانند اسم جنس معرفه نيست ، ولى با لفظ آن ، مانند معرفه رفتار مىشود ؛ به بيان ديگر ، تعريف لفظى دارد ، مانند مؤنث لفظى كه در معنا مؤنث نيست ، اما در لفظ با آن معامله تأنيث مىشود .

نكته :

فرق ميان علم شخص و علم جنس آن است كه علم شخص براى ماهيت به قيد تشخص خارجى وضع شده ، اما علم جنس براى ماهيت به قيد تشخص ذهنى وضع شده است .

نيز ر . ك : اسم جنس .

خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص ( 530 - 529 ) .

جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 3 ، ص 689 .

شيرازى ، محمد ، الاصول ، ج 5 ، ص 61 .

مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 195 .

محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 393 .

خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 579 .

خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 353 .

فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 9 ، ص 25 .

فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 3 ، ص 531 .

سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص 222 .

علم حقيقى

ر . ك : قطع وجدانى

علم دستور استنباط

ر . ك : اصول فقه ( حوزه اصلى )

علم شرعى

ر . ك : قطع تعبدى

علم صغير

ر . ك : علم اجمالى صغير

علم صفتى موضوعى

ر . ك : قطع موضوعى وصفى

علم طريقى

ر . ك : قطع طريقى

علم عادى

ر . ك : قطع عرفى

علم عرفى

ر . ك : قطع عرفى

علم عقلى

ر . ك : قطع وجدانى

علم موضوعى

ر . ك : قطع موضوعى

علم موضوعى صفتى

ر . ك : قطع موضوعى وصفى

علم وجدانى

ر . ك : قطع وجدانى

علو

بلندى مقام ، از قيود مورد اختلاف براى تحقق امر علوّ ، به معناى بلندى مقام است . برخى از اصوليون در امر كردن از طريق ماده امر و در نهى نمودن از طريق ماده نهى ، علو را شرط دانسته و معتقدند آمر هنگام دستور دادن بايد نسبت به مأمور ، بزرگى و رفعت مقام داشته باشد ، و گرنه امر محقق نمىشود .

علو و رفعت مقام ، گاهى حقيقى است ، مثل علو خداوند نسبت به بندگان ، و گاهى اعتبارى و قراردادى است ، مثل علو رئيس اداره بر كاركنان ديگر .

برخى از اصولىها اعتقاد دارند علو ، امرى اعتبارى بوده و منشأ عقلايى دارد و به لحاظ زمان و مكان ، اختلاف پيدا مىكند و معيار آن ، نفوذ كلمه ، سلطه و اعمال قدرت بر مأمور است ؛ « 1 » بنابراين ، طلب و امر سلطان محبوس ، چون رفعت مقام ندارد ، امر محسوب نمىشود ، اما اگر سلطان در قصر خود امر نمايد ، امر او به دليل رفعت مقام وى ، امر محسوب مىشود .

اصوليون درباره اعتبار علو و استعلا در امر ، نظريات متفاوتى ارائه داده‌اند : « 2 »

1 . وجود علو در تحقق امر ، كافى است ؛

2 . وجود استعلا در تحقق امر ، كافى است ؛

3 . علو و استعلا هر دو در تحقق امر ، تأثير دارد ؛

4 . يكى از اين دو براى تحقق امر ، كافى است ؛

5 . هيچ‌يك از اين دو در تحقق امر ، دخالت ندارد .

نيز ر . ك : استعلا .

( 1 ) . خمينى ، روح الله ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 239 . ( 2 ) . سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 1 ، 2 ، ص ( 51 - 50 ) .