فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥٥٦

ظواهر كتاب

حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 3 ، ص 12 .

انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 2 ، ص 752 .

ظنون

ر . ك : ظن

ظنون مجوزه

ر . ك : اماره معتبر

ظنون مخصوص

ر . ك : ظن خاص

[ ظواهر ]

ظواهر آيات

ر . ك : ظواهر كتاب

ظواهر اخبار

ر . ك : ظواهر سنت

ظواهر الفاظ

معانى به دست آمده از ظهور الفاظ هرگاه لفظى سبب ظن در نوع عقلا به معنايى شود ، آن معنا را « معناى ظاهر » آن لفظ مىگويند ؛ بنابراين ، ظواهر الفاظ يعنى معناهايى كه الفاظ در آنها ظهور دارد .

براى تشخيص ظاهر لفظ راه‌هايى بيان شده است :

1 . وضع لفظ : هرگاه انسان دريابد كه يك لفظ براى معنايى وضع شده است ، اين علم به وضع ، سبب ظهور لفظ در آن معا مىگردد ؛

2 . قرينه خاص يا عام : اگر قرينه عام يا خاص بر اراده يك معنا از لفظى آورده شود اين قرينه سبب ظهور لفظ در آن معنا مىگردد . البته آوردن قرينه در جايى لازم است كه يا لفظ در غير معنايى كه براى آن وضع شده است ، استعمال گردد و يا لفظ براى بيشتر از يك معنا و جداگانه وضع شده باشد ؛

3 . تبادر : صحت حمل و عدم صحت سلب و اطراد ؛

4 . اجراى اصول لفظى مرادى ، همچون : اصالة عدم الاشتراك ، اصالة الحقيقة ، اصالة الظهور . با رجوع به اين اصول نيز مىتوان به ظهور لفظ در مرحله ظهور تصديقى و تشخيص مراد پى برد .

نكته :

در منشأ حجيت ظواهر الفاظ اختلاف است ، ولى ديدگاه مشهور اين است كه حجيت ظواهر الفاظ از باب بناى عقلا است .

صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 301 .

مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 232 .

حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 188 .

نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 90 .

مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 130 .

فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 231 .

ظواهر حديث

ر . ك : ظواهر سنت

ظواهر روايات

ر . ك : ظواهر سنت

ظواهر سنت

معانى به دست آمده از الفاظ روايات ، به سبب ظنّ نوعى هرگاه از الفاظ روايات ، ظن نوعى به معناى آنها پيدا شود به آن معانى ، ظواهر سنّت گفته مىشود ؛ به بيان ديگر ، به آنچه از روايات معصومان عليهم السّلام با ظن عرفى به دست مىآيد ، ظواهر سنت مىگويند .

بنابراين ، روايات قطعى الدلاله كه مراد شارع را به صراحت مىرساند نص در آن است از تعريف خارج مىباشد .

در كتاب « علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد » آمده است :

« و ليس من شك أنّ ظاهر الكلام بيان و دليل يوجب العمل به ، لا فرق فى ذلك بين كلام الكتاب و السنة و غيرهما و . . . و على هذا جرى العرف الذى يعبّر عنه علمائنا ببناء العقلاء من كل دين و مذهب و الشارع المقدس سيّد اهل العرف و العقل » . « 1 »

مطهرى ، مرتضى ، آشنايى با علوم اسلامى ، ج 3 ، ص 36 .

صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 301 .

انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 61 و 108 .

ظواهر قرآن

ر . ك : ظواهر كتاب

ظواهر كتاب

معانى به دست آمده از الفاظ قرآن ، به سبب ظنّ نوعى هرگاه از الفاظ كتاب ، ظن نوعى به معانى آن پيدا شود ، به آن معانى ، ظواهر الفاظ كتاب گفته مىشود ؛ به بيان ديگر ، دلالت الفاظ كتاب بر معناى راجح نزد عرف را ظاهر كتاب مىگويند .

بنابراين ، ظاهر كتاب ، همان است كه عرف از كتاب مىفهمد و آنچه قرآن به آن تصريح مىنمايد نص كتاب جزء ظواهر كتاب محسوب نمىشود .

دانشمندان اسلامى در حجيت ظواهر قرآن اختلاف‌نظر دارند ؛ اصوليون شيعه معتقدند ظواهر قرآن مطلقا حجت است ، اما اخبارىها اعتقاد دارند ظاهر قرآن زمانى حجت است كه اهل بيت عليهم السّلام آيه را تفسير و معنا كرده باشند .

بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ج 2 ، 1 ، ص 476 .

انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 56 .

مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 221 .

حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 3 ، ص 174 .

موسوى بجنوردى ، محمد ، مقالات اصولى ، ص 15 .

( 1 ) . مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 222 .