فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥٤٠
ضد عبادى
ضد خاص ، همان ضد فلسفى است ؛ يعنى « امران وجوديان بينهما غاية التباعد » . بنابراين ، ضد خاص يك واجب ، امرى وجودى است كه با آن واجب ، اجتماع نمىكند ؛ براى مثال ، ضد خاص نماز خواندن ، خوردن يا نوشيدن است كه با نماز جمع نمىگردد ، زيرا مكلف از نظر شرعى نمىتواند در همان حال كه چيزى مىخورد يا مىآشامد ، مشغول نماز نيز باشد .
نيز ر . ك : ملازمه امر به شىء و نهى از ضد خاص .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 108 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 291 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 352 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 307 .
سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص ( 215 - 214 ) .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 24 .
سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 2 ، ص 297 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 161 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 426 .
ضد شرعى
ضد شرعى
شىء معاند و غير قابل جمع با شىء ديگر به حسب شرع ضد شرعى ، مأموربهاى است كه در شرع ، ضد مأمور به ديگر محسوب مىگردد : مانند : زدودن نجاست از مسجد هنگامى كه وقت نماز تنگ باشد كه در شرع ضد نماز محسوب مىگردد ، درحالىكه نزد عقل ، اين دو ، ضد هم محسوب نمىشوند ، و يا مانند : خوردن و آشاميدن كه در شرع ضد نماز مىباشد ، ولى در نزد عقل و يا عرف غير متشرعه ضد يكديگر به شمار نمىآيند ، زيرا در نظر عقل و عرف اين امكان وجود دارد كه انسان درحالىكه غذا مىخورد ، نماز هم بخواند ، اما در شرع ، غذا خوردن سبب بطلان نماز و ضد آن محسوب مىگردد .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 108 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 91 .
ضد عادى
ضد عادى
شىء غير قابل جمع با شىء ديگر به حسب عادت و عرف ضد عادى ، به معناى مأموربهاى است كه در نظر عرف و عادت انجام آن همزمان با مأمور به ديگرى ممكن نمىباشد ، زيرا ميان آن دو از نظر عرف ناسازگارى و تنافر وجود دارد .
نكته :
طبق بعضى از اسناد ، « ضد عادى » و « ضد عرفى » به يك معنا بوده و معناى آن دو با ضد لغوى مطابقت دارد ، بنابراين ، ضد عادى دربرگيرنده چيزى است كه در نظر عرف و عادت با چيز ديگر ضديت داشته و ضد منطقى و نقيض منطقى و غير آنها را شامل مىشود .
سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 215 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 91 .
ضد عام
ضد عام
ترك و عدم يك شىء ضد عام ، مقابل ضد خاص مىباشد . ضد عام يك امر وجودى ، نقيض عدم يا ترك آن است ؛ براى مثال ، ضد عام نماز خواندن ، كه امرى وجودى است ، عدم آن ، يعنى ترك نماز است .
ممكن نيست وجود و عدم چيزى در خارج باهم و در يك زمان اجتماع كنند ، بنابراين ، ضد عام هر مأمور به ، ترك همان مأمور به خواهد بود .
در كتاب « بحوث فى علم الاصول » آمده است :
« الضد العام و هو ما يكون التقابل بينه و بين الواجب بالسلب و الايجاب ، اى النقيض » . « 1 »
نكته :
ضد عام ، معناى ديگرى نيز دارد كه در اين بحث مورد نظر نيست و آن قدر مشترك بين اضداد وجودى است كه در اصطلاح ، به آن نيز « ضد عام » مىگويند .
نيز ر . ك : ملازمه امر به شىء و نفى از ضد عام .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 352 .
سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 214 .
صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 63 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 165 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 426 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 214 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 2 ، ص 212 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 108 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 2 ، ص 307 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص ( 25 - 23 ) .
خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 1 ، ص 288 .
خمينى ، روح اللّه ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 2 ، ص 47 .
سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 1 ، ص 297 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 455 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 65 .
قدسى مهر ، خليل ، الفروق المهمة فى الاصول الفقهية ، ص 68 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 2 ، ص 448 .
ضد عبادى
ضد عبادى
ضدّ نيازمند به قصد قربت ضد عبادى ، مقابل ضد توصلى بوده و عبارت است از ضدى كه
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 291 .