فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥٢١
شك در حرمت
شك در اطراف علم اجمالى
شك در اطراف علم اجمالى
ر . ك : شبهه مقرون به علم اجمالى
شك در امتثال
شك در امتثال
ر . ك : شك در مكلف به .
شك در بقا
شك در بقا
ر . ك : شك لاحق
شك در تخيير و تعيين
شك در تخيير و تعيين
ر . ك : دوران بين تعيين و تخيير
شك در تعيين و تخيير
شك در تعيين و تخيير
ر . ك : دوران بين تعيين و تخيير
شك در تكليف
شك در تكليف
ترديد در توجه تكليف به عهده مكلّف شك در تكليف ، مقابل شك در مكلف به ، و به معناى شك در حكم شرعى و تكليف است . شك در حكم شرعى به دو صورت است :
1 . شك در اصل جعل حكم شرعى و انشاى آن ؛ يعنى اصل تكليف براى مكلف نامعلوم است ، مانند : شك در حرمت استعمال دخانيات ( شبهه تحريميه ) يا شك در وجوب نماز هنگام خسوف ( شبهه وجوبيه ) ؛
2 . شك در مجعول ، يا شك در فعليت حكم شرعى بعد از علم به اصل جعل و انشاى آن مثل : شك در حكم مايعى به سبب شك در خمر بودن آن ؛ به اين بيان كه اگر خمر باشد حكم حرمت در حق مكلف به مرحله فعليت مىرسد ، و گرنه در همان مرحله انشا باقى مىماند .
نكته اول :
بعضى از اصولىها شك در تكليف را شامل موارد ذيل دانستهاند :
1 . جنس تكليف معلوم و نوع آن مشكوك باشد ، مانند :
دوران ميان وجوب و حرمت ، كه اصل الزام ( جنس تكليف ) معلوم ، و نوع حكم ( وجوب يا حرمت ) مشكوك مىباشد ؛
2 . نه نوع تكليف و نه جنس تكليف هيچكدام معلوم نباشد ، مانند : شك در اينكه آيا فلان عمل واجب است يا خير ، و يا فلان عمل حرام است يا نه . اينگونه موارد را مجراى يكى از دو اصل تخيير و يا برائت مىدانند .
اما برخى ديگر از اصوليون ، شك در تكليف را فقط شامل موردى مىدانند كه نه نوع تكليف براى مكلف معلوم باشد و نه جنس آن ، و جايى را كه جنس تكليف براى مكلف روشن بوده ، اما نوع آن روشن نيست ، به مانند شك در مكلف به و محل اجراى اصل تخيير مىدانند .
نكته دوم :
شك در تكليف ، در نظر مشهور اصوليون مجراى برائت عقلى و شرعى ، و شك در مكلف به مجراى احتياط است . « 1 »
همان ، ج 1 ، ص 392 .
همان ، ج 2 ، ص 340 .
حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 673 .
سبزوارى ، عبد الاعلى ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص 179 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص ( 314 - 313 ) .
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 2 ، ص 221 .
سبحانى ، تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 13 .
بروجردى ، محمد ، مبانى حقوق اسلامى ( مختلف الاصول ) ، ص 148 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص ( 440 - 439 ) .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 4 ، ص 21 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 6 .
شك در ثبوت تكليف
شك در ثبوت تكليف
ر . ك : شك در تكليف
شك در جزئيت
شك در جزئيت
ترديد در جزء بودن چيزى براى مأمور به شك در جزئيت ، از مصاديق اقل و اكثر ارتباطى ، و در جايى است كه در جزء بودن چيزى براى مأمور به ، شك وجود داشته باشد ، مثل اينكه فرض شود نماز نه جزء يقينى و مسلّم دارد و درباره جزء دهم شك وجود دارد كه آيا سوره نيز از اجزاى نماز است يا نه ؛ در اين صورت ، اگر سوره از اجزاى نماز باشد و مكلف ، به عمد در انجام آن كوتاهى كند ، مأمور به ( نماز ) اصلا تحقق پيدا نمىكند ، زيرا اجزاى نماز به يكديگر پيوند خوردهاند و اينچنين نيست كه اگر جزئى بهجا آورده شود به همان مقدار مأمور به در خارج تحقق پيدا كند .
در اين مسئله سه نظريه وجود دارد :
1 . مرحوم « شيخ انصارى » معتقد است نسبت به تكليف به اكثر نماز با سوره برائت عقلى و نقلى جارى مىشود ؛
2 . مرحوم « آخوند خراسانى » فقط برائت شرعى را جارى مىداند ؛
3 . گروهى به احتياط معتقد مىباشند .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص ( 497 - 314 ) و ( 455 - 427 ) .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 3 ، ص 187 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 174 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص ( 16 - 15 ) .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 193 و 200 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 255 .
شك در حرمت
شك در حرمت
ر . ك : شبهه تحريمى
( 1 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 393 .