فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥١٤

شرايط مفهوم شرط

نباشد ؛ يعنى در مورد فرع ، دليلى كه اقواى از اصل بوده و حكمى خلاف حكم اصل را براى فرع اقتضا مىنمايد ، وجود نداشته باشد ؛

2 . فرع و اصل بايد در علت مشترك باشند ؛ يعنى علت فرع بايد مشابه علت اصل باشد ؛

3 . زمان تشريع حكم فرع ، بر حكم اصل مقدم نباشد ؛

4 . حكم فرع ، از طريق نص يا اجماع بيان نشده باشد .

آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 2 ، 1 ، ص 219 .

زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 643 .

ابو زهره ، محمد ، اصول الفقه ، ص ( 221 - 220 ) .

زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 169 .

جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 263 .

شرايط قياس

امور لازم در تمسك به هريك از اركان قياس فقهى شرايط قياس ، به معناى شرطهاى اختصاصى هريك از اركان قياس مىباشد ؛ به بيان ديگر ، براى هريك از اركان قياس شرطهايى در نظر گرفته شده كه به مجموعه آنها ، شرايط قياس گفته مىشود .

بنابراين ، شرايط قياس ، در حقيقت ، به شرايط اصل ، شرايط فرع ، شرايط علت و شرايط حكم اصل تقسيم مىگردد .

آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 4 ، 3 ، ص 173 .

زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 633 .

محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 187 .

زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص ( 169 - 162 ) .

اصغرى ، محمد ، قياس و سير تكوين آن در حقوق اسلام ، ص ( 160 - 151 ) .

شرايط مأمور به

امور لازم در صحت امتثال مأمور به شرايط مأمور به ، مقابل اجزاى مأمور به و به معناى امورى است كه هرچند خارج از حقيقت و ماهيت مأمور به مىباشد ، ولى امتثال صحيح مأمور به ، متوقف بر وجود آنها است ، مانند : وضو براى نماز و پيمودن راه براى حج .

شرايط مأمور به بر سه قسم است :

شرايط متقدم ؛ شرايط مقارن ؛ شرايط متأخر .

نكته :

درباره جواز امر نمودن آمر در مواردى كه وى به فقدان شرط « مأمور به » ، علم دارد ، اختلاف است ؛ نظر مشهور علماى اصول ، عدم جواز است ؛ براى مثال ، فرمان دادن بيمار به روزه گرفتن درست نيست .

در مقابل ، نقل شده كه اشاعره چنين امرى را جايز مىدانند .

طباطبايى قمى ، تقى ، آراؤنا فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 136 .

حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 97 .

مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 69 .

مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 254 .

جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 2 ، ص 143 .

سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ص 77 .

شرايط مجتهد

توانايىهاى لازم در مجتهد شرايط مجتهد ، عبارت است از يك سلسله توانايىها و بايدهايى كه وجود آنها در مجتهد لازم بوده و او را در فهم و استدلال به دلايل شرعى و عقلى به منظور دستيابى به احكام شرعى توانا مىسازد . اين شرايط عبارت است از :

آشنايى با علومى چون : صرف ، نحو ، معانى ، بيان ، منطق ، اصول فقه ، حديث ، درايه ، تفسير دست‌كم در حد آيات الاحكام و . . .

نيز ر . ك : مقدمات اجتهاد .

علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص ( 242 - 241 ) .

شرايط مرجعيت

ر . ك : شرايط مفتى .

شرايط مفتى

امور لازم در مجتهد براى رجوع مقلّد به او شرايط مفتى ، به شرايطى گفته مىشود كه وجود آنها در مجتهد سبب جواز رجوع مقلدها به او مىشود .

موارد زير از جمله اين شرايط مىباشد :

1 . بلوغ ؛ 2 . عقل ؛ 3 . ايمان ؛ 4 . عدالت ؛ 5 . حريت ؛ 6 .

رجوليت ؛ 7 . حيات ؛ 8 . اعلميت ؛ 9 . طهارت مولد ؛ 10 . بىاعتنايى به دنيا ؛ 11 . اجتهاد مطلق .

و اختلاف در تعداد اين شرطها ، از اختلاف در ادله اعتبار آنها ناشى مىشود .

خويى ، ابو القاسم ، التنقيح فى شرح العروة الوثقى ، ص 214 .

بحر العلوم ، محمد ، الاجتهاد اصوله و احكامه ، ص ( 250 - 231 ) .

حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 6 ، ص 328 .

مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 219 .

صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 244 .

طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص ( 672 - 649 ) .

شرايط مفهوم شرط

امور لازم در حجّيت مفهوم شرط اكثر قريب به اتفاق اصوليون ، به حجيت فى الجملة در بعضى موارد مفهوم شرط معتقد بوده و بسيارى از آنان براى آن شرايطى ذكر كرده‌اند ، از جمله :