فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٥٠٣
شبهه موضوعى
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 411 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 202 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 239 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 2 ، ص 24 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 23 .
بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ج 2 ، ص 422 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 211 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 285 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص 179 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 4 ، ص 142 .
خمينى ، روح اللّه ، تهذيب الاصول ، ج 2 ، ص 294 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 267 و 288 .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 221 .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 533 .
شبهه مصداقى
شبهه مصداقى
شك در تطبيق مصداق خارجى بر يك مفهوم شبهه مصداقى ، مقابل شبهه مفهومى بوده و در جايى است كه معناى لفظى روشن مىباشد ، ولى در تطبيق آن معنا بر مصاديق خارجى شك وجود دارد ، مانند اينكه معناى لفظ « عالم » براى كسى روشن است ، اما شك مىكند پدرش عالم است يا نه ، يا معناى « آب مطلق » براى او روشن است ، اما شك مىكند آب اين حوض ، مطلق است يا مضاف . مورد شبهه مصداقى جايى است كه چند عنوان وجود دارد و شخص در تطبيق آنها بر فرد خارجى مردد است . در مثال بالا ، دو عنوان « آب مطلق » و « آب مضاف » وجود دارد و معناى هريك روشن است ؛ اما شخص در اينكه آب حوض تحت كداميك از اين دو عنوان قرار مىگيرد ، مردد است .
نكته اول :
در علم اصول ، از شبهه مصداقى در موارد مختلف همچون بحث عام و خاص سخن به ميان آمده است ، مانند اين بحث كه آيا تمسك به عام در شبهه مصداقى جايز است يا نه .
نكته دوم :
بعضى از اصولىها معتقدند فرق ميان شبهه مصداقى و موضوعى بيان نشده است و اصولىهاى شيعه معمولا شبهه مصداقى را در اصول لفظى و شبهه موضوعى را در اصول عملى به كار مىبرند .
قدسى مهر ، خليل ، الفروق المهمة فى الاصول الفقهية ، ص 96 .
مختارى مازندرانى ، محمد حسين ، فرهنگ اصطلاحات اصولى ، ص 154 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص ( 174 - 173 ) .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 107 .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 290 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 333 و 338 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 163 .
شبهه مفهومى
شبهه مفهومى
شك در تعيين مفهوم يك لفظ شبهه مفهومى ، مقابل شبهه مصداقى بوده و در جايى است كه معنا و مفهوم لفظى براى مكلف روشن نباشد ، مانند اينكه شك كند منظور گوينده از لفظ « صعيد » ، « مطلق وجه الارض » ( هر چيزى كه روى زمين وجود دارد ) است يا « خاك خالص » .
قدسى مهر ، خليل ، الفروق المهمة فى الاصول الفقهية ، ص 96 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 266 .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 290 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 162 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، مباحث اصولى ، ج 5 ، ص 132 .
شبهه مقرون به علم اجمالى
شبهه مقرون به علم اجمالى
شك در مكلّف به با علم اجمالى به اصل تكليف شبهه مقرون به علم اجمالى ، مقابل شبهه بدوى ، و به معناى شك در « مكلف به » است ، در صورتى كه به علم اجمالى به ثبوت تكليف مقرون باشد ؛ به بيان ديگر ، شبهه مقرون به علم اجمالى در جايى است كه اصل تكليف بهطور اجمالى مسلّم است ، ولى مكلف به مشكوك است ، يعنى دانسته مىشود كه يك تكليف الزامى ( وجوب يا حرمت ) وجود دارد ، ولى مكلف به صورت تفصيلى روشن نيست ؛ مثل آنكه مكلف مىداند در ظهر جمعه نمازى بر او واجب گرديده ، اما نمىداند نماز ظهر است يا جمعه . مشهور اصولىها در اين مورد ، به احتياط حكم دادهاند .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 146 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 125 .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 222 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص 51 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 211 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص 13 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 20 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 4 ، ص 13 و 118 .
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 1 ، ص 108 .
شبهه موضوعى
شبهه موضوعى
شك در موضوع حكم شرعى كلّى شبهه موضوعى ، مقابل شبهه حكمى ، و به معناى شك در موضوع حكم شرعى كلى ( مجعول ) است مقابل شك در جعل كه شبهه حكمى است به سبب اشتباه در مصداق خارجى آن ، يا شك در حكم شرعى جزئى موضوع ، درحالىكه منشأ شبهه ، اشتباه در امور خارجى مىباشد ، مانند آنكه مكلف شك كند