فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٤٨٨
سد ذرايع
سببيت واقعى
سببيت واقعى
سببيت قيام اماره در جعل يا تغيير حكم واقعى طبق مؤدّاى اماره سببيت واقعى ، مقابل سببيت ظاهرى بوده و به اين معنا است كه ادله حجيت امارات سبب جعل حكمى واقعى مطابق مؤداى امارات مىگردد .
اين معنا دو گونه متصور است :
1 . در عالم واقع حكمى نيست و ادله حجيت امارات ، سبب جعل حكم در عالم واقع مىشود ؛
2 . احكام الهى در عالم واقع وجود دارد ، ولى هرگاه اماره به حكم واقعى اصابت نكرد ، حكمى واقعى مطابق مؤداى اماره جعل مىشود و حكم قبلى از بين مىرود .
نيز ر . ك : سببيت اشعرى ؛ سببيت معتزلى .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 76 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 4 ، ص ( 473 - 472 ) .
حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 635 .
سبر و تقسيم
سبر و تقسيم
گردآورى صفات متعلق حكم به منظور دست‌يابى به علّت حكم سبر و تقسيم ، از مسالك علت راه‌هاى شناخت علت در قياس است . سبر در لغت ، به معناى بررسى ، و تقسيم به معناى جزء جزء كردن ، فرق گذاشتن و جدا كردن است . سبر و تقسيم در اصطلاح ، به معناى گردآورى صفاتى است كه علت بودن آنها احتمال داده مىشود و سپس ارزيابى كردن تك‌تك آنها و باطل نمودن و حذف كردن اوصافى كه شايستگى عليت را ندارد و در نتيجه ، تشخيص دادن و تعيين اوصافى كه براى علت بودن صلاحيت دارد .
توضيح :
در مواردى كه علت حكم اصل در قياس از طريق نص و يا اجماع بيان نشده است و مجتهد در صدد استنباط آن برمىآيد ، يكى از طريق كشف علت ، سبر و تقسيم است . در اين طريق ، مجتهد ابتدا به عمليات تقسيم مىپردازد ؛ يعنى همه اوصاف اصل را در نظر مىگيرد ، سپس اوصافى را كه در نظر او شايستگى علت بودن براى حكم اصل دارد ، جدا نموده و يكى از آنها را به‌طور نامعين علت فرض كرده و سپس براى تعيين آن به عمليات سبر مىپردازد ؛ يعنى بعد از جمع‌آورى اوصاف صلاحيت‌دار ، به بررسى تك‌تك آنها مىپردازد و آن اوصافى را كه نسبت به عدم صلاحيت آنها دليل وجود دارد باطل ساخته و حذف مىنمايد و اين كار را آن‌قدر ادامه مىدهد تا به وصفى كه در نظر او علت حكم به حساب مىآيد دست يابد ؛ براى مثال ، « شافعى » درباره ولايت اجبارى پدر در ازدواج باكره صغيره گفته است : علت ، يا بكارت يا عدم بلوغ و يا غير از اين دو است و چون اجماع وجود دارد كه غير از اين دو صفت علت نيست ، غير آنها كنار گذاشته مىشود و چون عدم بلوغ نيز نمىتواند علت باشد چون نسبت به ثيّب ( بيوه ) صغير ولايت اجبارى پدر وجود ندارد معلوم مىشود علت اصلى « بكارت » است .
نكته اول :
براى استنباط علت از راه سبر و تقسيم شرايطى قرار داده شده كه عبارت است از :
1 . بررسى و تحقيق كامل در دليل و مدلول اصل ؛
2 . برگزيدن همه اوصافى كه احتمال داده مىشود علت حكم براى اصل باشد ؛
3 . سنجيدن هريك از اوصاف براى تعيين اينكه كدام يك شايستگى عليت را دارد . « 1 »
نكته دوم :
درباره حجيت و اعتبار كشف علت از طريق سبر و تقسيم ميان اصولىها اختلاف است ؛ اصوليون امامى بر اين عقيده‌اند كه اگر از طريق سبر و تقسيم به علت حكم يقين پيدا شود ، حجت است و در غير اين صورت ، حجت نيست . بسيارى از اصوليون اهل سنت همانند « علامه سيف الدين » ، « غزالى » معتقدند كه كشف علت از طريق سبر و تقسيم حجت است . « 2 »
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 109 و 110 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 2 ، ص 86 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 671 .
فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 5 ، ص 217 .
آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 1 ، 2 ، ص 236 .
جعفرى لنگرودى ، محمد جعفر ، دانشنامه حقوقى ، ج 2 ، ص 488 .
سبق زمان متيقن بر مشكوك
سبق زمان متيقن بر مشكوك
ر . ك : تقدم زمان متيقن بر مشكوك
سخن معصوم
سخن معصوم
ر . ك : سنت قولى
سد باب اجتهاد
سد باب اجتهاد
ر . ك : انسداد باب اجتهاد
سد ذرايع
سد ذرايع
جلوگيرى از فعل مفسده‌آور « سد » يعنى بستن و جلوگيرى كردن ، و « ذرايع » جمع « ذريعة » و به معناى وسيله است . و در اصطلاح ، به معناى جلوگيرى كردن از هر كارى است كه به حسب عادت منجر به مفسده‌اى مىگردد .
بسيارى از علماى اهل سنت معتقدند هر عملى كه به حسب عادت سرانجام به مفسده‌اى منتهى گردد ، به استناد اصل « سد
( 2 و 1 ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 303 .