فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٩
حجيت محكمات كتاب
بعضى مطلقا آن را حجت ندانسته و برخى ديگر آن را مطلقا حجت مىدانند . گروهى نيز در صورتى آن را حجت دانستهاند كه دليل خارجى بر عموميت علت دلالت كند . « 1 »
ميان علماى سنى نيز در اينكه آيا حجيت قياس منصوص العلة به خاطر حجيت قياس است يا حجيت ظواهر ، اختلاف وجود دارد ؛ برخى بر اين اعتقادند كه در فرض ذكر علت حكم در قياس ، سرايت حكم به موارد ديگر به خاطر عموم لفظى ( عموم تعليل ) است نه قياس ؛ اما گروهى ديگر بر اين باورند كه تنها از طريق تعبد به قياس مىتوان حكم آن را به موارد ديگر سرايت داد و جمعى هم به تفصيل معتقد شدهاند . « 2 »
بيشتر علماى شيعه به حجيت قياس منصوص العله اعتقاد دارند و برخى از آنها حجيت آن را از باب حجيت ظواهر مىدانند نه از باب عمل به قياس . « 3 »
نيز ر . ك : قياس منصوص العلة .
مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 674 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 298 .
حجيت كتاب
حجيت كتاب
صحّت استناد به آيات قرآن در استنباط حكم شرعى حجيت كتاب ، به معناى جواز تمسك به قرآن كريم در كشف احكام شرعى است . حجيت قرآن مبتنى بر اعتقاد به صدور قرآن از طرف خداوند ، عدم راهيابى اشتباه و باطل در آن و قابل فهم بودن آن است .
در حجيت كتاب ، ميان مسلمانان اختلافى وجود ندارد .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص ( 101 - 100 ) .
بهبهانى ، محمد باقر بن محمد اكمل ، الفوائد الحائرية ، ص 283 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 53 .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 26 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص ( 329 - 323 ) .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 240 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 22 .
حجيت متشابهات كتاب
حجيت متشابهات كتاب
صحّت استناد به آيات متشابه قرآن در استنباط حكم شرعى حجيت متشابهات كتاب ، به معناى قابليت و صحت استناد به متشابهات قرآن كريم در مقام استنباط و استدلال است . در اين كه آيات متشابه قرآن به تنهايى حجت نبوده و نمىتوان به آنها تمسك نمود ، ميان اصولىها و اخبارىها اختلافى وجود ندارد ؛ يعنى همه اتفاق دارند كه بدون مراجعه به سنت و عقل نمىتوان به آيات متشابه تمسك نمود و حتما براى فهم معانى آنها بايد به كلام « راسخون در علم » مراجعه كرد ، زيرا يك كلام مبهم كه معناى آن نامعلوم است ، به تنهايى نمىتواند مبناى استدلال قرار گيرد ، مگر آنكه به كمك تفسير و تأويل آن از سوى معصومين عليهم السّلام به كلام صريح و قابل استنادى تبديل گردد .
از امام معصوم عليه السّلام سؤال مىشود كه چرا در قرآن متشابه وجود دارد ، آن حضرت در پاسخ مىفرمايد : براى آنكه مردم به ما مراجعه كنند .
از اين عبارت استفاده مىشود كه متشابهات قرآن كريم را بدون رجوع به روايات و اخبار نمىتوان مورد استفاده قرار داد و با آن احتجاج نمود .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 240 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 53 .
رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 199 .
حجيت محكمات كتاب
حجيت محكمات كتاب
صحّت استناد به آيات محكم غير متشابه قرآن در استنباط حكم شرعى حجيت محكمات كتاب ، مقابل حجيت متشابهات كتاب و به معناى قابليت استناد به محكمات قرآن كريم در مقام استنباط و استدلال است ؛ به بيان ديگر ، حجيت محكمات كتاب به اين معنا است كه محكمات قرآن بهطور مستقل و جداى از اخبار و روايات ، مناط استنباط احكام قرار مىگيرد .
در مورد حجيت محكمات كتاب ، ميان علماى اسلام ، اختلاف است ؛ اصوليون ، محكمات را حجت مىدانند ، ولى اخبارىها ، آن را حجت نمىدانند .
به عقيده اخبارىها ، هيچيك از آيات قرآن براى غير معصوم عليه السّلام حجت نبوده و قابل استناد نيست ، خواه متشابه باشد و خواه محكم . آنها معتقدند در قرآن « عام و خاص » ، « مطلق و مقيد » و « ناسخ و منسوخ » وجود دارد و با اين وضع ، به هر آيه كه مراجعه مىشود ، احتمال تخصيص ، تقييد و نسخ در آن وجود دارد و به همين دليل نمىتوان به آيات تمسك نمود هرچند نص و ظاهر باشند . البته در صورتى كه از ابتدا تا انتهاى قرآن توسط امامان معصوم عليهم السّلام تفسير گردد ، مىتوان به آن تمسك نمود ، اما تفسير غير معصوم از قرآن ، حجت نيست ، زيرا ما را از تفسير به رأى ، منع نمودهاند .
عدهاى ديگر فقط ظواهر قرآن را حجت نمىدانند و نص قرآن را حجت مىدانند .
يكى از دلايل اصولىها بر حجيت محكمات قرآن اين است كه قرآن كتاب لغز و معما نيست تا تمام كلمات آن مجمل
( 1 ) . بهبهانى ، محمد باقر بن محمد اكمل ، الفوائد الحائرية ، ص 148 . ( 2 ) . آمدى ، على بن محمد ، الإحكام فى اصول الأحكام ، ج 2 ، ص 312 . ( 3 ) . مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 182 .