فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٦
حجيت فتوا
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 1 ، ص 78 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 240 و 248 و 257 .
مطهرى ، مرتضى ، آشنايى با علوم اسلامى ، ج 3 ، ص 25 .
حسنزاده آملى ، حسن ، قرآن هرگز تحريف نشده ، ص 297 .
ولايى ، عيسى ، فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ، ص 250 .
حجيت عقل عملى
حجيت عقل عملى
صحّت استناد به مدركات عقل عملى در احكام شرعى حجيت عقل عملى ، مقابل حجيت عقل نظرى و به معناى صحت تمسك به مدركات عقل عملى و عمل طبق آنها به عنوان حكم شرع است كه لازمه آن ، منجّزيت در صورت اصابت به واقع و معذّريت در صورت عدم اصابت به واقع است .
اصوليون اعتقاد دارند عقل عملى توانايى ادراك احكام شرعى را ندارد ، زيرا چنين ادراكى از محدوده ادراكات عقل عملى خارج بوده و در حوزه ادراك عقل نظرى است . در مواردى ( قضاياى مشهوره ) كه همه عقلا بما هم عقلا بر مطلبى اتفاق دارند ، چون شارع مقدس يكى از عقلا ، بلكه رئيس آنها ، محسوب مىشود ، عقل نظرى به كمك ملازمه ، و از اتفاق عقلا بر چنين امرى ، حكم مىكند كه شارع مقدس نيز آن را قبول دارد .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 121 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 256 .
حجيت عقل نظرى
حجيت عقل نظرى
صحّت استناد به مدركات عقل نظرى در احكام شرعى حجيت عقل نظرى ، مقابل حجيت عقل عملى و به معناى صحت تمسك به مدركات عقل نظرى و عمل برطبق آنها ، به عنوان حكم شرع است ، كه لازمه آن ، منجّزيت در صورت مطابقت با واقع و معذّريت در صورت عدم مطابقت با واقع است .
اصوليون در اينكه عقل نظرى بدون كمك شارع نمىتواند فلسفه احكام را درك كند ، اختلاف ندارند ، اما مشهور اصوليون اعتقاد دارند عقل نظرى از راه ملازمه مىتواند به حكم شرعى دست يابد و چنين حكمى ، حجت است ؛ براى مثال ، در باب مستقلات عقلى ، ابتدا عقل عملى ، حسن عدالت يا قبح ظلم را درك مىكند ، سپس عقل نظرى مىگويد : « كل ما يحسن فعله عقلا يلزمه عقلا وجوبه شرعا و كل ما يقبح فعله عقلا ، يلزمه عقلا تحريمه شرعا » و از اين دو مقدمه به اين نتيجه مىرسد كه :
« فالعدل واجب شرعا » يا « فالظلم حرام شرعا » .
در باب غير مستقلات عقلى نيز عدهاى از اصولىها ، در بعضى از موارد به ملازمه معتقد شدهاند ؛ براى مثال ، شارع مىگويد : « الحج واجب شرعا » ، سپس عقل نظرى مىگويد : « كل فعل واجب شرعا يلزمه عقلا وجوب مقدمته شرعا » ، آنگاه نتيجه مىگيرد كه پيمودن مسافت به عنوان مقدمه براى انجام مناسك حج وجوب شرعى دارد .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص ( 120 - 119 ) .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 253 .
حجيت علم
حجيت علم
ر . ك : حجيت قطع
حجيت علم اجمالى
حجيت علم اجمالى
صحّت استناد به علم اجمالى حجيت علم اجمالى ، به معناى صحت استناد به علم اجمالى است ، كه لازمه آن ، منجّزيت و معذّريت است . درباره حجيت علم اجمالى سه ديدگاه وجود دارد :
1 . بعضى معتقدند علم اجمالى مطلقا در هيچ موردى حجيت نداشته و در حكم شك بدوى است ؛ بنابراين ، در مواردى مثل شك در اينكه ظهر جمعه ، نماز ظهر واجب است يا نماز جمعه ، مىتوان در هر دو طرف علم اجمالى ، برائت جارى نمود ؛
2 . گروهى ديگر معتقدند علم اجمالى ، فى الجملة در برخى موارد حجت است و مخالفت قطعى با آن حرام مىباشد ، ولى موافقت قطعى با آن واجب نيست ؛ بنابراين ، در مثال بالا نمىتوان هم نماز ظهر را ترك كرد و هم نماز جمعه را ، همچنين لازم نيست از باب عمل به احتياط ، هر دو را بهجا آورد ؛
3 . برخى از صاحبنظران اعتقاد دارند كه علم اجمالى مانند قطع مطلقا حجت است و بنابراين هم حرمت مخالفت قطعى و هم وجوب موافقت قطعى را ايجاب مىكند .
محمدى ، على ، شرح رسائل ، ج 1 ، ص 91 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 39 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 160 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 1 ، ص 123 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص ( 148 - 147 ) .
حجيت فتح ذرايع
حجيت فتح ذرايع
ر . ك : حجيت سد ذرايع .
حجيت فتوا
حجيت فتوا
صحّت استناد به فتواى مجتهد براى مقلّد حجيت فتوا ، به معناى صحت استناد مقلدان به فتواى مجتهد و عمل به آن ، به عنوان وظيفه شرعى است ، كه لازمه آن ، منجّزيت در صورت مطابقت با واقع و معذّريت در صورت مخالفت با واقع است .