فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٣
حجيت ظن
آن را « مقبوله عمر بن حنظله » و غير آن ذكر نمودهاند . در مقبوله عمر بن حنظله آمده است : « خذ بما اشتهر بين اصحابك ؛ به هر روايتى كه ميان اصحاب شهرت دارد عمل كن » .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 221 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 315 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 151 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 153 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 99 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 8 ، ص 178 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 2 ، 1 ، ص 272 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 417 .
حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 686 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص ( 389 - 388 ) .
حجيت شهرت فتوايى
حجيت شهرت فتوايى
صحّت استناد به حكم مطابق فتواى مشهور مجتهدان حجيت شهرت فتوايى ، به معناى صحت استناد به شهرت فتوايى به عنوان امارهاى از امارات ظنى معتبر ، براى استنباط احكام شرعى است . در حجيت شهرت فتوايى اختلاف وجود دارد :
1 . برخى همانند شهيد اول و محقق خوانسارى معتقدند شهرت فتوايى ، چه در ميان قدما و چه متأخران ، حجت است ؛
2 . مشهور اصوليون همچون مرحوم شيخ انصارى ، آخوند خراسانى و مظفر بر اين اعتقادند كه شهرت فتوايى مطلقا حجت نيست ؛
3 . برخى به حجيت شهرت فتوايى قدما اعتقاد دارند ، ولى شهرت فتوايى متأخران را حجت نمىدانند .
كسانى كه شهرت فتوايى را مطلقا حجت دانستهاند به ادله زير تمسك كردهاند :
أ ) ظن حاصل از شهرت فتوايى ، بسيار قوىتر از ظن حاصل از خبر واحد است ؛ بنابراين ، شهرت فتوايى به طريق اولى حجيت دارد ؛
ب ) استدلال به مقبوله عمر بن حنظلة ؛
ج ) اگر دليل حجيت خبر واحد را بناى عقلا بدانيم ، اين دليل در شهرت فتوايى هم وجود دارد . « 1 »
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 336 .
سبحانى تبريزى ، جعفر ، الموجز فى اصول الفقه ، ج 2 ، 1 ، ص 273 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 152 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 315 .
خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 261 .
بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 541 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 417 .
محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص ( 278 - 277 ) .
حيدر ، محمد صنقور على ، المعجم الاصولى ، ص 687 .
حجيت ظاهر
حجيت ظاهر
ر . ك : حجيت ظواهر
حجيت ظن
حجيت ظن
صحّت استناد به ظنّ در استنباط حكم شرعى حجيت ظن ، به معناى صحت تمسك به ظن براى دستيابى به حكم واقعى در موارد عدم دسترسى به واقع است ، كه لازمه آن ، منجّزيت در صورت مطابقت با واقع و معذّريت در صورت عدم مطابقت با واقع است .
بر خلاف قطع ، ظن ، حجيت ذاتى ندارد ؛ يعنى حجيت ، از لوازم ذاتى آن نيست ، ولى چون تعبد به ظن امكان دارد و از آن محالى لازم نمىآيد ، مىتوان آن را حجت قرار داد .
راه حجت قرار دادن ظن ، يا جعل شارع ، يا تحقق مقدمات انسداد كبير و يا خبر دادن شارع به عدم عقاب عملكننده به ظن مىباشد .
بنابراين درباره حجيت ظن در دو مقام بحث مىشود :
1 . حجيت ظن خاص ؛ 2 . حجيت ظن مطلق .
در جايى كه دليل خاص وجود دارد كه شارع بعضى از ظنون را حجت قرار داده ، بحث حجيت ظن خاص مطرح مىگردد .
و در جايى كه دليل حجيت ظن ، انسداد باب علم و علمى باشد ، حجيت ظن مطلق مطرح مىشود .
نكته اول :
اصل اولى در ظن ، عدم حجيت است ، مگر آنكه دليلى بر خلاف آن آورده شود .
نكته دوم :
مرحوم « آخوند خراسانى » حجيت ظن را به معذّريت و منجّزيت تفسير نموده است ، اما عدهاى معتقدند اين امر بر خلاف ظاهر ادله حجيت امارات است ، ازاينرو آنها حجيت ظن را به جعل احكام ظاهرى بر وفق مؤداى امارات تفسير نمودهاند كه البته لازمه آن ، منجّزيت و معذّريت است .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص ( 302 - 295 ) .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 203 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص 32 .
ملكى ، حبيب اللّه ، تلخيص الاصول ، ص 160 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 105 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 5 ، ص 89 .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 217 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 3 ، ص 153 .
( 1 ) . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 275 .