فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٠
حجيت سيره عقلا
معصوم عليه السّلام چند شرط لازم است :
1 . آن حضرت در مقام تشريع و بيان حكم خدا بوده باشد و فعل او از افعال طبيعى روزمره نباشد ؛
2 . پيروى از آن حضرت در آن مورد جايز باشد و مورد نهى قرار نگرفته باشد ، زيرا بعضى از كارها فقط براى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله جايز بود ، مانند : ازدواج با بيش از چهار زن و داخل شدن به مكه بدون احرام ، و وجوب نماز شب .
نكته اول :
اين مسئله كه آيا هرگاه از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله يا امام معصوم عليه السّلام عملى سرزند كه از هر نوع قرينه‌اى خالى باشد ، علاوه بر جواز و مشروع بودن براى مسلمانان ، بر وجوب يا استحباب آن نيز دلالت دارد يا خير ، مورد اختلاف بوده و چهار ديدگاه در آن وجود دارد .
نكته دوم :
سنت فعلى از نظر شيعه همان فعل پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و معصوم عليه السّلام است ، اما از ديدگاه اهل سنت فقط شامل فعل پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است .
عبد البر ، محمد زكى ، تقنين اصول الفقه ، ص 40 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 66 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص 156 .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 107 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 3 ، ص ( 122 - 119 ) .
حجيت سنت نبوى
حجيت سنت نبوى
صحّت استناد به قول ، فعل و تقرير معصومين عليهم السّلام حجيت سنت نبوى ، به معناى معتبر بودن گفتار ، رفتار و تقرير پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله است كه در مقام عمل مورد تمسك و استناد مسلمانان و علما قرار مىگيرد و اين تمسك موجب معذّريت و منجّزيت است .
درباره حجيت سنت نبوى ، نزد مسلمانان بحثى نيست و همه در اين مورد فى الجملة اتفاق‌نظر دارند .
ادله‌اى كه براى حجيت سنت نبوى ارائه شده است عبارت است از :
أ ) برخى آيات قرآن كريم ، از جمله آيه : ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ؛ « 1 »
ب ) احاديث متعددى كه در اين باره آمده است ، مانند روايتى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله كه در حجة الوداع فرمود : « تركت فيكم امرين لن تضلوا بعدهما ابدا كتاب اللّه و سنة نبيه » ؛
ج ) ادله عقلى دلالت‌كننده بر عصمت رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ، و ممتنع بودن غفلت ، خطا و سهو از آن حضرت ؛
د ) اجماع مسلمانان بر درستى تمسك به سنّت نبوى .
مطهرى ، مرتضى ، آشنايى با علوم اسلامى ، ج 3 ، ص 22 .
عبد البر ، محمد زكى ، تقنين اصول الفقه ، ص 40 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 77 - 76 ) .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 30 .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص ( 131 - 124 ) .
حجيت سيره
حجيت سيره
ر . ك : حجيت سيره عقلا ؛ حجيت سيره متشرعه .
حجيت سيره صحابه
حجيت سيره صحابه
صحّت استناد به سيره صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله حجيت سيره صحابه ، به معناى درستى تمسك به سيره صحابه براى استنباط احكام شرعى و لزوم عمل طبق آن است ، كه لازمه آن منجّزيت در صورت مطابقت با واقع و معذّريت در صورت مخالفت با واقع مىباشد .
اصوليون امامى سيره صحابه را حجت نمىدانند ، اما اصوليون اهل سنت در اين مورد اختلاف داشته و پنج نظريه از آنها نقل شده است :
1 . برخى از آنان سيره صحابه را حجت مىدانند ؛
2 . گروهى سيره صحابه را ، اگر مخالف قياس باشد ، حجت مىشمارند ؛
3 . عده‌اى سيره ابو بكر و عمر را به دليل اين حديث منقول از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله كه فرمود : « اقتدوا بالذين من بعدى » حجت دانسته‌اند ؛
4 . جمعى از آنان قول خلفاى راشدين را در صورتى كه در چيزى اتفاق‌نظر داشته باشند ، حجت شمرده‌اند ؛
5 . برخى ديگر همانند « غزالى » همه نظريات ذكر شده درباره حجيت سيره صحابه را باطل دانسته‌اند .
نيز ر . ك : سيره صحابه .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 439 .
جناتى ، محمد ابراهيم ، منابع اجتهاد ( از ديدگاه مذاهب اسلامى ) ، ص ( 84 - 80 ) .
حجيت سيره عقلا
حجيت سيره عقلا
صحّت استناد به سيره عقلا در استنباط حكم شرعى حجيت سيره عقلا ، به معناى صحت استناد و احتجاج به سيره عقلا در ميان عقلا است و چون شارع رئيس عقلا است ، نزد وى نيز چنين رويه‌اى پسنديده است .
سيره عقلا اقسام متفاوتى دارد كه برخى از آنها به‌طور مستقل و برخى به خاطر كشف از قول معصوم عليه السّلام حجت است .
توضيح :
سيره عقلايى سه‌گونه است :
1 . سيره‌اى كه موضوع حكم شرعى را منقح مىكند ؛ اين نوع از سيره عقلا به‌طور مستقل حجت است ؛
2 . سيره‌اى كه ظهور دليل را منقح مىسازد ؛ شرط حجيت اين قسم از سيره ، معاصر بودن آن با زمان معصوم عليه السّلام است ؛
3 . سيره‌اى كه از آن حكم شرعى فهميده مىشود ، كه
( 1 ) . حشر ( 59 ) ، آيه 7 .