فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٣٩٧
حجيت خبر واحد
نكته اول :
بعضى از اصولىها ، حجيت خبر متواتر را منكر شده و گفته‌اند خبر چه واحد باشد و چه متواتر ، احتمال صدق و كذب در آن وجود دارد ، به همين دليل هرگز نمىتواند در شنونده قطع ايجاد كند ؛ ولى اين سخن آنان مخالف وجدان و حس است ، زيرا بديهى است همين‌كه خبر به حد تواتر برسد ، افاده يقين مىكند .
نكته دوم :
جمهور معتقدند خبر متواتر ، افاده علم ضرورى مىكند ، اما مرحوم « سيد مرتضى » و « آمدى » در اين مورد توقف نموده و « ابن حسين » گفته ، افاده علم نظرى مىكند . « 2 »
« شهيد صدر » به خلاف مشهور اصوليون ، يقين حاصل از خبر متواتر را يقين استقرايى مىداند نه استنباطى . « 3 »
رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص 204 .
ابو زهره ، محمد ، اصول الفقه ، ص 99 .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 126 .
حجيت خبر واحد
حجيت خبر واحد
صحّت استناد به حديث نقل شده توسط يك راوى حجيت خبر واحد ، به معناى صحت استناد به خبر واحد در مقام استدلال به موضوعات و احكام شرعى است .
توضيح :
ميان علماى اسلام شيعه و سنى اختلاف وجود دارد كه آيا خبر واحد ، بدون قرينه قطعى ، حجت است يا نه ؛ در حقيقت ، نزاع علماى شيعه به اين برمىگردد كه آيا دليل قاطعى بر حجيت خبر واحد آورده شده است يا خير ، زيرا خبر واحد نزد علماى شيعه افاده ظن مىكند و ظن بما هو ظن ارزشى ندارد و براى حجيت آن ، به دليل قطعى نياز است .
معتقدان به حجيت خبر واحد ، مانند مرحوم « شيخ طوسى » و بيشتر عالمان شيعى ، ادعا مىكنند كه براى حجيت آن دليل قطعى دارند و از باب ظن خاص ، حجت است ، اما منكرين حجيت خبر واحد ، همانند مرحوم « سيد مرتضى » معتقدند چنين دليل قطعىاى وجود ندارد .
به‌طور كلى ، مىتوان گفت در مسئله سه نظريه وجود دارد :
1 . اخبارىها اعتقاد دارند رواياتى كه در كتاب‌هاى معروف حديثى همانند « كتب اربعه » و « كامل الزيارات » نقل شده همگى مقطوع الصدور بوده و از باب قطع حجيت دارد ؛
2 . بعضى همچون مرحوم « سيد مرتضى » ، « سيد بن زهره » ، « علامه طبرسى » ، « قاضى ابن براج » و « ابن ادريس » معتقدند خبر واحد مجرد از قرينه ، مطلقا حجيت ندارد . اين دسته براى اثبات مدعاى خويش به آياتى از قرآن و رواياتى از سنت و اجماع تمسك كرده‌اند ؛
3 . مشهور فقهاى شيعه خبر واحد مجرد از قرائن قطعى را از باب ظن خاص داراى حجيت مىدانند . اين گروه به چند دسته تقسيم مىشوند :
دسته‌اى تمام روايات « كتب اربعه » را از باب ظن خاص حجت مىدانند و عده‌اى ديگر ، همچون مرحوم « صاحب مناهج » روايات كتب اربعه را به استثناى روايات شاذ و غير مشهور ، حجت مىدانند .
بعضى همچون مرحوم « صاحب معارج الاصول » رواياتى از كتب اربعه را كه اصحاب به آن عمل كرده باشند ، حجت مىدانند . در اين‌باره نظرهاى ديگرى نيز وجود دارد .
بحث درباره حجيت خبر واحد در دو مرحله انجام مىگيرد :
در مرحله اول ، درباره اثبات حجيت خبر واحد به‌طور فى الجملة در برخى موارد بحث مىشود در مقابل نظريه‌اى كه آن را به‌طور مطلق حجت نمىداند در اين مرحله با استناد به آيات ( همچون آيه نبأ و آيه نفر ) ، روايات ، اجماع و سيره عقلا بر اين موضوع استدلال مىشود .
در مرحله دوم ، بعد از پذيرش اينكه خبر واحد در برخى موارد حجت است ، پيرامون تعيين قلمرو حجيت آن بحث شده و ثابت مىگردد كه خبر واحد ثقه يا عادل اگر حسى باشد ( نه حدسى ) حجيت دارد چه بدون واسطه باشد و چه با واسطه .
نكته اول :
اصوليون در اينكه بحث از حجيت خبر واحد ، مسئله اصولى است و يا فقهى ، اختلاف دارند ؛ مشهور ، آن را يك بحث اصولى مىدانند .
در كتاب « كفاية الاصول » آمده است :
« و لا يخفى ان هذه المسألة من اهم المسائل الاصولية » . « 1 »
نكته دوم :
محل نزاع در حجيت خبر واحد ، درباره آن خبرى است كه جنبه اماريت داشته باشد و همراه قرينه قطعى نباشد ؛ بنابراين ، چنانچه خبر واحدى همراه قرينه قطعى گرديد ، از محل نزاع خارج شده و در باب قطع داخل مىگردد و جنبه اماريت پيدا نمىكند .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 31 و 34 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 426 .
خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 267 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 235 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 234 .
( 2 ) . علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص ( 200 - 199 ) . ( 3 ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 137 . ( 1 ) . آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 237 .