فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٣٩٥
حجيت امارات
حجيت استقرا
حجيت استقرا
صحّت استناد به حكم مستفاد از استقرا حجيت استقرا ، به معناى صحت تمسك به حكم شرعىاى است كه از راه تحقيق و بررسى جزئيات و افراد به دست آمده و عمل به آن ، موجب منجّزيت در صورت مطابقت با واقع و معذّريت در صورت مخالفت با واقع مىشود .
اصوليون اماميه معتقدند استقرا ، همانند قياس ، براى استنباط احكام شرعى ، اعتبار ندارد .
نكته :
مطالب ذكر شده ، درباره استقراى ناقص مىباشد و استقراى تام در صورت حصول ، حجت است .
محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 220 .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 4 ، ص 180 .
صدر ، محمد باقر ، المعالم الجديدة للاصول ، ص 162 .
حجيت اصل مثبت
حجيت اصل مثبت
صحّت استناد به مثبتات آثار با واسطه اصول عمليه حجيت اصل مثبت ، به معناى صحت تمسك به اصل مثبت و لزوم عمل برطبق آن است كه لازمه آن منجّزيت و معذّريت مىباشد .
درباره حجيت اصل مثبت ، در ميان اصولىها اختلاف است :
1 . متقدمان معتقدند اصل مثبت حجت است ؛
2 . متأخران معتقدند اصل مثبت حجيت ندارد ؛
3 . برخى همانند مرحوم « محقق خراسانى » اعتقاد دارند اصل مثبت ، فقط در دو مورد حجيت دارد :
أ ) نخست در موردى كه واسطه ، خفى باشد ؛
ب ) در موردى كه واسطه خيلى آشكار باشد . « 1 »
نيز ر . ك : اصل مثبت .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 465 .
حجيت اصول لفظى
حجيت اصول لفظى
صحّت استناد به اصول لفظى حاكم بر محاورات عرفى حجيت اصول لفظى ، به معناى صحت استناد و احتجاج به آنها در برابر مولا و خصم هنگام شك در مراد متكلم است كه لازمه آن منجّزيت در صورت اصابت به واقع و معذّريت در صورت عدم اصابت بهواقع مىباشد .
مهمترين دليل حجيت اصول لفظى ، بناى عقلا است . عقلا براى ظاهر سخنان خود اعتبار قائلاند ، و به احتمال خلاف ظاهر و احتمال اراده اهمال و اجمال از سوى متكلم اعتنا نمىكنند . همچنين هرگاه در سخن يا نوشتهاى ، مجاز ، تخصيص ، تقييد و يا تقدير احتمال داده شود ، اين احتمال مانع از عمل به ظاهر سخن و نوشته ايشان نمىشود . به همين سبب ، ظواهر الفاظ و مكاتبات در ميان آنها حجيت دارد . بنابراين ، اعتذار از جانب شنونده در مخالفت با معناى حقيقى و گفتن اين جمله به گوينده كه شايد تو معناى مجازى را در نظر گرفته باشى ، پذيرفته نيست ؛ همچنان كه از طرف گوينده نيز اين اعتذار صحيح نيست كه بگويد : من معناى مجازى را در نظر داشتم ، تو چرا به معناى حقيقى كلام من تمسك نمودهاى ضمن اينكه آنها به احتمال اشتراك و نقل نيز ترتيب اثر نمىدهند .
اين بناى عقلا در عمل به اصول لفظى هنگام شك در مراد متكلم ، مورد تأييد قانونگذار اسلام نيز هست ، زيرا اگر آن را امضا نكرده بود بايد ردع از آن را به آگاهى همه مىرساند ، درحالىكه چنين كارى را نكرده يا دستكم دليلى برآن وجود ندارد .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص ( 36 - 35 ) .
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص ( 91 - 90 ) .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 79 .
طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 232 .
حجيت امارات
حجيت امارات
صحّت استناد به احكام شرعى مستفاد از امارات حجيت امارات ، به معناى قابليت و صحت استناد به امارات در استنباط احكام شرعى است ، مانند : حجيت ظواهر كتاب و سنت در استنباط احكام شرعى .
حجيت امارات ( ادله ظنى ) ، بر خلاف قطع ، ذاتى آن نيست ، زيرا قطع مانند دريچهاى است كه واقع را بهطور كامل به شخص نشان مىدهد و از آن كشف تام مىكند و به همين خاطر حجيت آن ، به جعل احتياج ندارد . اما امارات ظنى ، از واقع كشف ناقص مىكند ؛ يعنى احتمال درصد كمى از خطا در آن وجود دارد و به همين خاطر حجيت ذاتى نداشته و حجيت آن به جعل جاعل نياز دارد . بنابراين در مواردى كه دليل قطعى بر حجيت آن اقامه شده باشد ، حجت مىباشد .
بحث پيرامون حجيت امارات ، در دو مرحله مطرح مىشود :
1 . مرحله امكان تعبد به ظن ؛ 2 . مرحله وقوع تعبد به ظن .
نكته :
مرحوم « آخوند خراسانى » براى حجيت ، آثارى برشمرده است ، مانند : تنجيز ؛ تعذير ؛ تجرّى ؛ انقياد .
اما مرحوم « شيخ انصارى » براى حجيت ، دو اثر برشمرده است :
1 . صحت استناد به اماره در مقام عمل ؛ 2 . صحت اسناد مؤداى اماره به شارع .
نيز ر . ك : تعبد به ظن .
( 1 ) . فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 5 ، ص ( 448 - 446 ) .