فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٦
تقسيم حاصر
تفقه
تفقه
ر . ك : اجتهاد ( عام )
تقابل اطلاق و تقييد
تقابل اطلاق و تقييد
تنافى ميان اطلاق و تقييد يك دليل تقابل اطلاق و تقييد ، به معناى تنافى ميان اطلاق و تقييد يك دليل و محال بودن اجتماع آن دو در يك موضوع ، يك زمان و يك لحاظ است .
از ديرباز علماى اصول در اينكه تقابل اطلاق و تقييد از نوع كدام يك از اقسام تقابل است ، اختلاف داشتهاند ؛ تا زمان سلطان العلماء » مشهور علما معتقد بودند تقابل ميان آن دو ، تقابل تضاد است ، زيرا اطلاق و تقييد دو امر وجودى است كه اجتماعشان در يك موضوع ، در يك زمان و در يك جهت محال ، ولى ارتفاعشان ممكن مىباشد . و برخى از عالمان معاصر نيز اين نظر را پذيرفتهاند .
برخى معتقدند تقابل ميان آن دو از نوع تناقض يا همان تقابل سلب و ايجاب است ؛ به اين بيان كه اطلاق ، امر سلبى و تقييد ، امر ايجابى است كه اجتماع و ارتفاع هر دو محال است .
طبق اين دو نظريه ، هر كلامى كه قيد نداشته باشد ، اطلاق دارد .
اما از زمان « سلطان العلماء » تاكنون ، مشهور علما اعتقاد دارند ميان آن دو ، تقابل عدم و ملكه است ؛ به اين بيان كه تقييد ، ملكه و امر وجودى ( قيد داشتن ) و اطلاق ، عدم ملكه ( عدم تقييد ) است .
براساس اين ديدگاه ، اطلاق اينگونه تعريف مىشود :
« الاطلاق عدم التقييد فيما من شأنه ان يقيد او يمكن ان يقيد » . به اين ترتيب ، اطلاق و تقييد در امكان و استحاله متلازماند ؛ يعنى هرجا تقييد ممكن بود ، اطلاق هم ممكن است و هرجا تقييد ممنوع باشد ، اطلاق هم ممنوع خواهد بود .
فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 8 ، ص 614 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 237 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 90 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 217 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 168 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 580 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 520 .
تقدم زمان متيقن بر مشكوك
تقدم زمان متيقن بر مشكوك
تقدّم زمانى متعلق يقين بر متعلق شك در استصحاب تقدم زمان متيقن بر مشكوك ، از اركان و مقومات استصحاب بوده و به اين معنا است كه زمان متيقن ( عدالت زيد در روز جمعه ) قبل از زمان مشكوك ( فسق زيد در روز شنبه ) مىباشد ، ولى اگر بهعكس باشد ، برگشت آن به استصحاب قهقرايى است كه دليلى بر اعتبار آن وجود ندارد .
نكته :
بعضىها از اين تعبير كه : « اركان استصحاب ، يقين سابق و شك لاحق است » استفاده نمودهاند كه زمان يقين ، بايد بر زمان شك مقدم باشد و حال آنكه چنين چيزى از اركان استصحاب شمرده نمىشود . ، بلكه از اركان استصحاب آن است كه زمان متيقن ، بر زمان مشكوك مقدم باشد و فرقى ندارد كه خود يقين بر شك مقدم يا از آن مؤخر گردد و يا هر دو مقارن باشند .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 251 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 348 .
تقديم بيان
تقديم بيان
تبيين و تفصيل خطاب شرعى مبهم و مجمل ، قبل از وقت عمل خطابهايى كه از سوى شارع مقدس براى بيان احكام شرعى صادر شده ، اگر مبهم و مجمل باشد و مكلف در زمان حاجت نتواند معناى مراد را از آن درك كند ، بر شارع واجب است تا قبل از فرارسيدن زمان عمل ، شرايط ، جزئيات و اركان آن را براى مكلف يا مكلفان بيان كند ؛ به اين كار « تقديم بيان » گويند .
براى مثال ، اگر شارع در خطابى ، مخاطبان را به اقامه نماز آيات مكلف سازد ، ولى شرايط و اجزاى آن را بيان نكند ، مكلف هنگام خسوف ، كسوف و . . . سرگردان گشته و از انجام تكليف قطعى خود بازمىماند ؛ بنابراين ، به حكم عقل ، بر شارع واجب است مقصود خود را قبل از فرارسيدن وقت عمل ، بيان نمايد و اجمال موجود را از خطاب خويش بردارد .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 163 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 341 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 228 .
محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 110 .
صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 157 .
علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 161 .
علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 362 .
تقرير معصوم
تقرير معصوم
ر . ك : سنت تقريرى
تقسيم حاصر
تقسيم حاصر
تقسيم عقلى شامل همه اقسام محتمل تقسيم حاصر ، به تقسيمى گفته مىشود كه حصر ميان اقسام آن ، عقلى ( داير بين نفى و اثبات ) مىباشد ؛ به بيان ديگر ، در سبر و تقسيم ، اگر تقسيم داير مدار نفى و اثبات باشد ، به آن تقسيم حاصر مىگويند .
توضيح :
در جايى كه مجتهد به جمعآورى اوصافى از اصل مقسم مىپردازد كه صلاحيت دارد علت براى حكم واقع شود ، اگر