فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٣٤٠
تعارض نسخ و تخصيص
برخى ديگر مفهوم را مقدم مىدانند ، به اين دليل كه مفهوم ، اخص است و اخص ، اقوا از عام مىباشد ؛
گروهى ديگر معتقدند از آنجا كه خاص ، قرينه بر عام است ، مقدم مىشود ، چون قرينه بر ذى القرينه مقدم است ، هرچند ضعيفتر از آن باشد .
عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص 84 .
تعارض منطوق و مفهوم موافق
تعارض منطوق و مفهوم موافق
تنافى منطوق يك دليل با مفهوم موافق دليل ديگر تعارض منطوق و مفهوم موافق ، مقابل تعارض منطوق و مفهوم مخالف ، و به معناى تنافى ميان منطوق يك دليل و مفهوم موافق دليل ديگر است ، مانند آنكه دليل عامى به دلالت منطوقى مىگويد : « كل من دخل دارى فاضربه » و دليل ديگرى مىگويد :
« ان دخل زيد دارى فلا تقل له اف » ، كه جمله دوم به مفهوم موافقت ، بر حرمت زدن زيد دلالت مىكند ؛ ازاينرو ، بين منطوق جمله اولى و مفهوم موافق جمله دومى تعارض پديد مىآيد .
حسن ، خليفه بابكر ، مناهج الاصوليين ، ص 169 .
عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص 84 .
تعارض منطوق و منطوق
تعارض منطوق و منطوق
تنافى منطوق يك دليل با منطوق دليل ديگر يكى از اقسام تعارض ادله لفظى ، تعارض منطوق و منطوق است كه به معناى تنافى ميان دلالت منطوقى دو دليل مىباشد ، مانند : تعارض ميان دلالت حديثى بر وجوب نماز جمعه در زمان غيبت ( يجب عليك صلاة الجمعة فى زمن الغيبة ) و دلالت حديث ديگر بر عدم وجوب آن ( لا يجب عليك صلاة الجمعة فى زمن الغيبة ) . در اينگونه موارد ، براى رفع تنافى ، نخست به قواعد جمع عرفى رجوع مىشود و در صورت عدم امكان آن ، قواعد حل تعارض جارى مىگردد .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 4 ، ص ( 353 - 351 ) .
عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص 85 .
تعارض منطوقين
تعارض منطوقين
ر . ك : تعارض منطوق و منطوق
تعارض ناسخ و منسوخ
تعارض ناسخ و منسوخ
تنافى مدلول دليل ناسخ و دليل منسوخ يكى از اقسام تعارض ادله لفظى ، تعارض ناسخ و منسوخ است كه به معناى تنافى ميان دليل ناسخ و دليل منسوخ مىباشد ، مانند : تعارض آيه وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ . . . « 1 » با آيه الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً ، « 2 » كه آيه اول ، كه مدت عده وفات را يك سال بيان كرده ، به وسيله آيه دوم كه مدت عده وفات را چهار ماه و ده روز بيان نموده ، نسخ شده است .
در تعارض ناسخ و منسوخ ، دليل ناسخ بر دليل منسوخ مقدم است .
نكته :
تعارض ناسخ و منسوخ از نوع تعارض اصطلاحى ( تعارض حجت با حجت ) نيست .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 435 .
عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 1 ، ص 320 .
سيستانى ، على ، الرافد فى علم الاصول ، ص 56 .
تعارض نسخ و اضمار
تعارض نسخ و اضمار
تنافى دو احتمال نسخ و اضمار در يك كلام تعارض نسخ و اضمار ، در جايى است كه كلامى داراى احتمال نسخ و اضمار باشد .
اصولىها در تعارض اضمار و نسخ ، اضمار را مقدم مىدانند .
در كتاب « التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية » آمده است :
« التعارض بين النسخ و الاضمار ففى هذه الامور بل و فى جميع الصور التى تعارض فيها النسخ مع غيره يعتبر النسخ مرجوحا ، و الاضمار و المجاز و غيرهما يكون متقدما عليه عند تعارض احتمالهما » . « 1 * »
مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 98 .
تعارض نسخ و تخصيص
تعارض نسخ و تخصيص
تنافى دو احتمال نسخ و تخصيص در يك كلام تعارض نسخ و تخصيص ، از اقسام تعارض احوال لفظ ، و به معناى دوران امر بين عموم ازمانى و افرادى است ؛ به اين بيان كه هر خطابى كه از سوى شارع مىرسد دو ظهور دارد :
1 . ظهور در عموم افرادى ؛ به اين معنا كه يكايك افراد عام را دربر مىگيرد ؛
2 . ظهور در عموم ازمانى ؛ به اين معنا كه شامل تمامى زمانها تا هنگامى كه آن شريعت استمرار دارد مىشود ، مانند :
« اكرم العلماء » كه هم ظهور در عموم افرادى دارد و هم در عموم ازمانى ؛ يعنى بر وجوب اكرام همه علما در همه زمانها تا زمان استمرار آن شريعت ، دلالت مىكند . حال اگر پس از مدتى مخصصى وارد شود ، در صورتى كه به ورود آن قبل از زمان حاجت يقين حاصل شود ، فقط حمل بر تخصيص مىشود و
( 1 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 240 . ( 2 ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 234 . ( 1 * ) . عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص 103 .