فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٣
تركب مشتق
ترك استفصال
ترك استفصال
عدم ذكر صورت‌هاى مختلف يك مسئله هنگام بيان حكم هرگاه موضوعى داراى شقوق متعدد باشد ولى شارع بدون اين كه به تفصيل آن شقوق و تفكيك آنها از يكديگر بپردازد ، نسبت به اصل آن موضوع حكم واحد و سربسته صادر كند ، به اين عمل ترك استفصال مىگويند .
اين عمل شارع ، دليل عام بودن حكم مزبور خواهد بود ؛ يعنى اين حكم ، تمام شقوق محتمل آن موضوع را دربر مىگيرد .
براى مثال ، در مورد قتل نفس ، تصورات متعددى به ذهن خطور مىكند ، مثل اينكه « قاتل ، مرد يا زن ، صغير يا كبير ، حر يا عبد و غيره باشد » ، حال اگر شارع بىآنكه شقوق محتمل آن را مطرح نمايد و تفاوت آنها را با يكديگر از نظر حكم بيان كند ، حكم واحدى صادر كرده و بگويد : قصاص مرتكب قتل نفس ، لازم است ، اين حكم شامل تمامى فرض‌ها شده و هر قاتلى اعم از مرد ، زن و غيره را شامل مىگردد . ترك استفصال ممكن است به دو صورت انجام گيرد :
1 . ارتجالا ( بدون سابقه قبلى ) ؛
2 . در پاسخ به سؤال سؤال‌كننده .
مورد اول : اگر شارع ارتجالا و بدون سابقه قبلى در مقام بيان حكم موضوع داراى شقوق مختلف برآيد ، در اين صورت ترك استفصال به‌طور قطع ، دليل عام بودن آن حكم خواهد بود ، زيرا در اين مورد اگر شقوق مختلف از نظر حكم با يك ديگر متفاوت باشند بر شارع لازم است تفاوت را به تفصيل براى مكلف بيان نمايد ، و گرنه اغراى به جهل و تأخير بيان از وقت حاجت لازم مىآيد . بنابراين ، عدم بيان و ترك استفصال در اين مورد ، دليل بر اين است كه بين آن شقوق تفاوتى نبوده و حكم همه آنها يكسان است .
مورد دوم : گاهى سؤال‌كننده ، از چيزى كه در آينده اتفاق خواهد افتاد سؤال مىكند ؛ در اين صورت نيز ترك استفصال در جواب ، دليل بر عام بودن حكم مىباشد ، زيرا اين مورد از هر نظر مانند مورد اول است كه معصوم عليه السّلام بدون سابقه قبلى به بيان حكم موضوع داراى شقوق مختلف مىپردازد ؛ به خلاف جايى كه تفصيل مىدهد ؛ براى مثال ، « يحيى بن اكثم » از امام جواد عليه السّلام سؤال كرد : اگر كسى در حال احرام شكار كند حكمش چيست ؟ امام در پاسخ فرمود : آيا او در حرم بوده يا بيرون آن ، عالم بوده يا جاهل ، عامد بوده يا ساهى ، آزاد بوده يا بنده ، صغير بوده يا كبير ، در مقام شكار بوده يا دفاع ، آيا شكار از پرندگان بوده يا غير آن ، كوچك بوده يا بزرگ ، آيا او از كار خود پشيمان شده يا نه ، شكار در شب بوده يا روز ، در حج بود يا عمره ؛ در اينجا از چيزى سؤال شده كه در آينده انجام مىشود و امام در پاسخ ، استفصال نمود ؛ يعنى اينكه هريك از اين صورت‌ها ، حكم جداگانه‌اى دارد . « 1 »
گاهى از چيزى سؤال مىشود كه در گذشته اتفاق افتاده است ، در اين مورد اگر معصوم عليه السّلام با علم به اينكه قاتل مثلا مرد است حكم وجوب قتل وى را بيان نمايد ، اين حكم ، مفيد عموم نبوده و فرض‌هاى ديگر را دربر نمىگيرد ؛ اما ، اگر معصوم عليه السّلام بدون پرسيدن از خصوصيات قاتل ، به‌طور سر بسته به وجوب قصاص حكم دهد ، ترك استفصال وى دليل بر عام بودن حكم مىباشد .
رشاد ، محمد ، اصول فقه ، ص ( 152 - 150 ) .
تركب مشتق
تركب مشتق
مركب بودن مفهوم مشتق از دو يا چند جزء تركب مشتق ، مقابل بساطت مشتق ، و به معناى مركب بودن مفهوم مشتق ( به هنگام تحليل مفهومى ) از دو يا چند جزء است ؛ براى مثال ، به اعتقاد برخى ، مفهوم مشتق در تحليل مفهومى از دو جزء مركب است : 1 . ذات ( شىء ) ؛ 2 . مبدئى كه ذات به آن اتصاف دارد .
توضيح :
در بحث مشتق اختلاف وجود دارد كه آيا مفهوم مشتق بسيط است يا مركب ؛ برخى بر اين باورند كه مفهوم مشتق مركب است از ذات و مبدئى كه آن مفهوم به آن متصف است ، مانند : « ناطق » كه مفهوم آن در تحليل ، مركب از دو امر است :
1 . ذات انسان ؛ 2 . صفت ناطقيت يا مبدأ نطق ؛ بنابراين ، ناطق به معناى « شىء له النطق » است .
نكته اول :
براى بساطت و تركيب سه معنا متصور است :
1 . بساطت و تركيب تصورى ؛ در اين معنا ، بسيط آن است كه از تصور آن تنها يك صورت در ذهن نقش مىبندد ، مثل :
« زيد » ، و مركب آن است كه در ذهن بيش از يك صورت دارد ، مثل : « غلام زيد » ؛
2 . بساطت و تركيب در تحليل عقلى ؛ مثل : تحليل ماهيت انسان به حيوان و ناطق ( جنس و فصل ) .
3 . بساطت و تركيب در تحليل مفهومى ؛ مركب در اينجا چيزى است كه در تحليل مفهومى داراى دو جزء يا بيشتر باشد ؛ براى مثال ، « ناطق » يك صورت ذهنى است ، ولى در تحليل مفهومى ، به « شىء له النطق » تقسيم مىشود ، و يا « عالم » ، به معناى « شىء له العلم » مىباشد .
در بحث بساطت و تركب مشتق ، ملاك سوم مورد بحث مىباشد .
( 1 ) . جناتى ، محمد ابراهيم ، ادوار اجتهاد ، ص 147 .