فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٢٩٢
تخصيص مستهجن
از نظر عالمان شيعى ، چنين تخصيصى جايز نيست ، اما ميان اهل سنت ، در صحت تخصيص كتاب به عرف قولى اتفاق است ، ولى در مورد تخصيص آن به عرف عملى اختلاف وجود دارد ؛ حنفىها و بيشتر مالكىها آن را جايز مىدانند ، ولى جمهور علماى اهل سنت آن را جايز نمىدانند .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص ( 257 - 256 ) .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 202 .
خلاف ، عبد الوهاب ، علم اصول الفقه و خلاصة التشريع الاسلامى ، ص 188 .
تخصيص كتاب به عقل
تخصيص كتاب به عقل
خارج كردن برخى مصاديق از حكم عام قرآنى به دليل عقلى هرگاه دليل عقلى موجب تخصيص عام كتاب ( قرآن ) گردد ، تخصيص كتاب به عقل ناميده مىشود ؛ براى مثال ، در آيه : اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ، « 1 » عقل حكم مىكند كه ذات و صفات الهى مخلوق نمىباشد ؛ بنابراين ، عام قرآنى به خاص عقلى تخصيص خورده است .
از نظر اصولىها تخصيص كتاب به دليل خاص عقلى قطعى ، جايز است .
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 201 .
عبد البر ، محمد زكى ، تقنين اصول الفقه ، ج 2 ، ص 300 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 241 .
تخصيص كتاب به كتاب
تخصيص كتاب به كتاب
خارج كردن برخى مصاديق از حكم عام قرآنى به وسيله حكم خاص قرآنى هرگاه دليل خاص كتاب موجب تخصيص دليل عام آن گردد ، تخصيص كتاب به كتاب ناميده مىشود ؛ براى مثال ، آيهاى كه مىفرمايد : وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ ؛ « زنهاى طلاق داده شده تا سه پاكى درنگ كرده و شوهر نكنند » « 1 * » عام است و دستور عدّه نگهداشتن در آن ، شامل زنان باردار و غير باردار مىشود ؛ اما آيه ديگرى كه مىفرمايد : وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ « 2 » دلالت مىكند بر اينكه عده زنان مطلقه حامله ، به وضع حمل آنها است ؛ در نتيجه ، آيه دوم آيه اول را تخصيص مىزند .
اصوليون در اينكه عام قرآنى به وسيله خاص قرآنى تخصيص مىخورد ، اتفاقنظر دارند . فقط از فرقه « ظاهريه » نقل شده كه با اين نظر مخالفاند .
در كتاب « اصول الفقه » آمده است :
« و خالف في تخصيص الكتاب بالكتاب بعض الظاهرية فقال ان الكتاب لا يخصص الكتاب لان التخصيص بيان للمراد من العام و البيان من شأن السنة فقط لقوله تعالى » و انزلنا اليك الذكر لتبيّن للناس ما نزل اليهم « فاسند البيان الى الرسول و ذلك انما يكون بسنته عليه السّلام فالكتاب لا يبيّن الكتاب ، اى لا يخصّصه » . « 3 »
زحيلى ، وهبه ، الوجيز فى اصول الفقه ، ص 202 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 308 .
محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 95 .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 3 ، ص 197 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 161 .
علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 141 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 190 .
تخصيص مستغرق
تخصيص مستغرق
خارج كردن تمام مصاديق از شمول حكم عام به وسيله تخصيص هرگاه دليل خاصى باعث خروج تمامى افراد عام از شمول حكم آن گردد ، تخصيص مستغرق محقق شده است ؛ براى مثال ، تخصيص در جمله « اكرم الفقهاء الا العلماء » تخصيص مستغرق است ، زيرا لفظ « علما » همه افراد فقها را نيز شامل مىشود .
تخصيص مستغرق ، در نظر همه اصولىها لغو است .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ص 255 .
عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 4 ، جزء 2 ، ص 163 .
تخصيص مستوعب
تخصيص مستوعب
ر . ك : تخصيص مستغرق
تخصيص مستهجن
تخصيص مستهجن
ناپسند بودن تخصيص نزد عرف به دليل كثرت افراد خارج شده از شمول حكم عام هرگاه تعداد افرادى كه از راه تخصيص ، از شمول حكم عام خارج مىشوند به حدى زياد باشد كه عرف آن را قبيح بشمارد و اينگونه تخصيص زدن را نپسندد ، به آن تخصيص مستهجن مىگويند ، مانند : تخصيص مستوعب و اكثر .
در كتاب « نهاية الافكار » آمده است :
« اعلم ان العبرة في استهجان التخصيص او قبحه انما هو على لغوية القاء العام الى المكلف مع التخصيص الكثير او المستوعب » . « 1 - »
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 255 .
( 1 ) . رعد ( 13 ) ، آيه 16 . ( 1 * ) . بقرة ( 2 ) ، آيه 228 . ( 2 ) . طلاق ( 65 ) ، آيه 4 . ( 3 ) . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 303 . ( 1 - ) . عراقى ، ضياء الدين ، نهاية الافكار ، ج 4 ، جزء 2 ، ص 162 .