فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٢٧٧
تأخير بيان از وقت خطاب
است ، چنان‌كه در سوره بقره در ماجراى گاو بنى اسرائيل ، ابتدا به اجمال دستور به ذبح آن داد و سپس در ادامه آيه ، تمام خصوصيات گاو مزبور را برشمرد ، و هم شامل سخن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله است ، چنان‌كه در مورد زكات فرمود : « فيما سقت السماء العشر » كه مبيّن مقدار زكات واجب از زراعت ديم است .
در بيان قولى ممكن است گفتار تام باشد ، مانند اينكه اول گفته شود : « اكرم العلماء » و سپس گفته شود : « اكرم الزهاد منهم » ، يا غير تام باشد ، مانند : « اكرم العلماء الزهاد منهم » .
بيان قولى دوگونه است :
1 . نص ؛ كه آن را محكم نيز مىگويند ، و عبارت است از دلالت صريح كلام بر معناى مراد ، به‌طورىكه در آن احتمال معناى ديگر داده نشود ، مانند : اللّه خالق كل شىء .
2 . ظاهر ؛ هرگاه دلالت كلام بر معناى مراد روشن باشد ، اما غير آن نيز احتمال داده شود ، يعنى در آن ، دو معنا احتمال داده شود ، يكى راجح و ديگرى مرجوح در اين صورت ، طرف راجح را ظاهر و طرف مرجوح را مؤوّل مىگويند . « 1 »
محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 109 .
زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 328 .
صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 157 .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 340 .
مشكينى ، على ، تحرير المعالم ، ص 140 .
سجادى ، جعفر ، فرهنگ معارف اسلامى ، ج 4 ، ص 120 .
[ پ ]
[ پ ]
پديدآورنده اصول فقه
پديدآورنده اصول فقه
ر . ك : واضع اصول فقه
« ت »
« ت »
تأخير بيان
تأخير بيان
تأخير در بيان رافع اجمال خطاب سابق تا بعد از زمان خطاب يا زمان حاجت از آنجا كه بين صدور خطاب شارع و وقت عمل به آن ، فاصله زمانى وجود دارد ، دو زمان در آن متصور است :
1 . زمان صدور يا وقت خطاب ؛
2 . زمان لزوم عمل به آن ، كه آن را « وقت حاجت » مىگويند .
با توجه به اين مقدمه ، اگر شارع مقدس ، در زمان خطاب يا قبل از فرارسيدن زمان حاجت ، رفع اجمال نكند ، بلكه بعد از گذشت زمان خطاب يا زمان حاجت رفع اجمال نمايد ، به اين عمل ، تأخير بيان گفته مىشود .
بنابراين تأخير بيان نيز دو صورت دارد :
1 . تأخير بيان از وقت حاجت ؛ 2 . تأخير بيان از وقت خطاب .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 341 .
صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 157 .
علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 161 .
علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 362 .
زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 3 ، ص 23 .
اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 226 .
تأخير بيان از وقت حاجت
تأخير بيان از وقت حاجت
تأخير در بيان رافع اجمال خطاب سابق تا بعد از وقت حاجت در خطاب‌هايى كه از سوى شارع مقدس براى بيان احكام شرعى صادر مىشود ، اگر حكمى به صورت مجمل بيان شود و تا زمان لزوم عمل به آن ، رفع اجمال و ابهام نگردد ، تأخير بيان از وقت حاجت لازم مىآيد ؛ براى مثال ، مولا در اول ماه به عبد مىگويد : روز دهم ماه كارى را برايم انجام بده ، ولى تا روز دوازدهم ماه خواسته خود را مشخص نمىكند و در روز دوازدهم مىگويد : منظورم فلان كار بود . بديهى است انجام چنين عملى در روز دهم براى مكلف مقدور نيست . بنابراين ، بر مولا لازم است قبل از فرارسيدن زمان عمل ، رفع اجمال نمايد ؛ در غير اين صورت ، تأخير بيان از وقت حاجت لازم مىآيد كه از مصاديق تكليف بما لا يطاق مىباشد . به همين دليل ، عدم جواز تأخير بيان از وقت حاجت مورد اتفاق اصوليون اماميه و معتزله است .
ميرزاى قمى ، ابو القاسم بن محمد حسن ، قوانين الاصول ، ج 1 ، ص 341 .
علم الهدى ، على بن حسين ، الذريعة الى اصول الشريعة ، ج 1 ، ص 361 .
صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 157 .
علامه حلى ، حسن بن يوسف ، مبادى الوصول الى علم الاصول ، ص 161 .
تأخير بيان از وقت خطاب
تأخير بيان از وقت خطاب
تأخير در بيان رافع اجمال خطاب تا بعد از وقت خطاب با توجه به اينكه زمان صدور حكم شرعى از سوى شارع را « وقت خطاب » و زمان لزوم عمل به آن را « وقت حاجت » مىگويند ، از ديرباز اين سؤال در ميان اصولىها مطرح بوده كه آيا تأخير بيان از وقت خطاب جايز است يا نه ؛ براى مثال ، مولا در اول ماه مىگويد : در روز دهم ماه كارى را برايم انجام دهيد و در روز هشتم ماه مىگويد : منظورم از آن كار ، خريدن فلان كتاب است . در ميان اصوليون درباره جواز چنين عملى سه ديدگاه وجود دارد :
1 . عده‌اى به جواز تأخير بيان از وقت خطاب معتقد هستند ؛
2 . جمعى به عدم جواز تأخير بيان از وقت خطاب معتقدند ؛
( 1 ) . اصفهانى ، محمد حسين ، الفصول الغروية فى الاصول الفقهية ، ص 226 .