فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٢
انحلال علم اجمالى
[ امور ]
[ امور ]
امور تدريجى
امور تدريجى
ر . ك : امر تدريجى
امور غير قار
امور غير قار
ر . ك : امر تدريجى
امور قار
امور قار
ر . ك : امر قارّ
[ انحلال ]
[ انحلال ]
انحلال به علم وجدانى
انحلال به علم وجدانى
ر . ك : انحلال حقيقى علم اجمالى
انحلال تعبدى علم اجمالى
انحلال تعبدى علم اجمالى
ر . ك : انحلال حكمى علم اجمالى
انحلال حقيقى علم اجمالى انحلال ناشى از علم تفصيلى به يك طرف علم اجمالى
انحلال حقيقى علم اجمالى انحلال ناشى از علم تفصيلى به يك طرف علم اجمالى
انحلال حقيقى علم اجمالى ، مقابل انحلال حكمى علم اجمالى مىباشد و آن ، انحلالى محدود شدن شمول علم اجمالى و خروج بعضى از اطراف ، از آن است كه سبب آن ، علم وجدانى تفصيلى به تنجز تكليف در طرف معينى از اطراف علم اجمالى مىباشد .
براى مثال ، در جايى كه مكلف ، به نجاست يكى از دو ظرف « الف » و « ب » علم اجمالى دارد و سپس از راهى به نجاست ظرف « الف » علم وجدانى تفصيلى پيدا مىكند ، تكليف اجتناب از ظرف « الف » بر او تنجز پيدا نموده و شك در ظرف « ب » نيز تبديل به شك بدوى شده و نسبت به آن اصل برائت جارى مىگردد ؛ بنابراين ، علم وجدانى تفصيلى سبب از بين رفتن و انحلال حقيقى علم اجمالى سابق مىشود .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 82 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 339 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 5 ، ص 167 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 247 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص 147 .
انحلال حكمى علم اجمالى
انحلال حكمى علم اجمالى
انحلال ناشى از اقامه حجت شرعى نسبت به يك طرف علم اجمالى انحلال حكمى علم اجمالى ، مقابل انحلال حقيقى علم اجمالى مىباشد و آن ، انحلالى محدود شدن شمول علم اجمالى و خروج بعضى از اطراف ، از آن است كه سبب آن ، اقامه حجت شرعى ( اماره معتبر يا اصل عملى ) بر تنجز تكليف ، در طرف معينى از اطراف علم اجمالى مىباشد .
مانند اينكه مكلف ، نسبت به وجوب نماز ظهر يا جمعه در مورد خود علم اجمالى دارد ، سپس امارهاى ( مثل خبر عادل ) بر وجوب نماز ظهر براى او اقامه مىشود كه سبب تنجز نماز ظهر بر او مىگردد و او بايد نماز ظهر را بهجا آورد و در طرف ديگر شبهه ، برائت جارى نمايد .
و يا به نجاست يكى از دو ظرف علم اجمالى دارد و مىداند كه حالت سابق در ظرف « الف » نجاست بوده است ، اما حالت سابق ظرف « ب » را نمىداند ؛ در اينجا از راه استصحاب نجاست ، نجاست ظرف « الف » بر او ثابت شده و در ظرف « ب » اصل برائت جارى مىكند .
همان گونه كه از ظاهر عبارت « شهيد صدر » به دست مىآيد ، علت اينكه آن را انحلال حكمى ناميدهاند اين است كه در حقيقت ، علم اجمالى از بين نرفته است ؛ يعنى علم تفصيلى وجدانى به تنجز تكليف ، در طرف خاصى به وجود نيامده است تا باعث انحلال حقيقى گردد ، اما چون اماره معتبر ، در حكم علم بوده و حجت است و اصل عملى نيز حجت شرعى است ، هر دو باعث مىشوند اثر علم اجمالى موجود از بين برود ، هرچند خود علم اجمالى موجود است .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 406 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 2 ، ص 247 .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 82 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 5 ، ص 167 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 3 ، ص 147 .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 339 .
انحلال علم اجمالى
انحلال علم اجمالى
محدود شدن دايره شمول علم اجمالى با خروج بعضى از اطراف انحلال علم اجمالى ، به معناى محدود شدن دايره شمول علم اجمالى خاص و خارج شدن بعضى از اطراف ، از دايره شمول آن است كه اين امر ، يا موجب تبديل علم اجمالى به علم اجمالى كوچكتر شده و يا سبب از بين رفتن و تبديل آن به علم تفصيلى به بعضى از اطراف و شك بدوى نسبت به بعضى ديگر مىگردد .
مثال براى مورد اول ، انحلال « علم اجمالى اكبر » به « علم اجمالى كبير » است ، زيرا دايره شمول علم اجمالى اكبر ، تمام مشتبهات ( مظنونات ، مشكوكات و موهومات ) را دربر مىگيرد ، ولى دايره علم اجمالى كبير ، فقط شامل امارات ظنى است .
مثال براى مورد دوم جايى است كه مكلف ، به نجاست يكى از دو ظرف موجود ، علم اجمالى دارد ، اما از راهى ، به نجاست يك ظرف معين از آن دو ظرف علم تفصيلى پيدا مىكند ؛ در اين صورت ، علم اجمالى سابق وى منحل شده و تبديل به علم تفصيلى به نجاست ظرف خاص و شك بدوى نسبت به ظرف ديگر مىگردد كه در مورد ظرف اول ، اجتناب واجب است و در مورد ظرف دوم ، شك بدوى پديد مىآيد و نسبت به آن اصل برائت جارى مىگردد .