فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٦
امتثال علمى
قبله ظن دارد و نماز را به سمت قبله مظنون بهجا مىآورد .
نكته اول :
مراد از ظن ، در امتثال ظنى ، ظنى است كه دليل خاص بر اعتبار آن اقامه نشده باشد ، زيرا ظن خاص ، در حكم علم وجدانى است و امتثال با آن از نوع امتثال علمى است .
بعضى از اصولىها ، همچون مرحوم « نايينى » ، ظن مطلق را بنا بر كشف ، ملحق به علم و بنا بر حكومت ، در امتثال ظنى داخل مىدانند ، اما برخى ديگر مانند مرحوم « شيخ انصارى » ظن مطلق را ، بهطور مطلق در امتثال ظنى داخل مىدانند .
نكته دوم :
تا امكان امتثال اجمالى وجود دارد ، نوبت به امتثال ظنى نمىرسد و تا امكان امتثال ظنى وجود دارد ، نوبت به امتثال احتمالى نمىرسد . درباره امتثال علمى تفصيلى و امتثال اجمالى ، اختلاف وجود دارد ؛ عدهاى اعتقاد دارند اين دو در عرض يكديگرند و برخى نيز معتقدند تا امكان امتثال علمى تفصيلى وجود دارد ، نوبت به امتثال اجمالى ( احتياط ) نمىرسد .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 209 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص 72 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 3 ، ص 109 .
جزايرى ، محمد جعفر ، منتهى الدراية فى توضيح الكفاية ، ج 4 ، ص 199 .
خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 184 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 316 .
خويى ، ابو القاسم ، مصباح الاصول ، ج 2 ، ص ( 86 - 84 ) .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 72 .
امتثال ظنى اجمالى
امتثال ظنى اجمالى
عمل به همه محتملات با وجود مصداق ظنّى معيّن امتثال ظنى اجمالى ، مقابل امتثال ظنى تفصيلى مىباشد و آن ، در جايى است كه مكلف ، به متعلق تكليف ظن دارد اما در مقام امتثال ، احتياط كرده و همه محتملات را در خارج بهجا مىآورد ، مانند آنكه مكلف ظن دارد قبله در يكى از دو جهت راست يا چپ وى قرار دارد و سپس به هر دو طرف نماز مىخواند .
نكته :
مراد از ظن در امتثال ظنى اجمالى ، ظن خاص نيست ، بلكه ظنى است كه بر اعتبار آن ، دليل خاص وجود نداشته باشد .
برخى ظن مطلق را در زمان انسداد باب علم ، در اين ظن داخل مىدانند ، اما برخى ديگر فقط ظن مطلق بنا بر حكومت را داخل مىدانند و ظن مطلق بنا بر كشف را در علم داخل مىدانند .
خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 184 .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 154 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 209 .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص ( 72 - 71 ) .
امتثال ظنى تفصيلى
امتثال ظنى تفصيلى
عمل به مصداق ظنّى معيّن متعلق تكليف امتثال ظنى تفصيلى ، مقابل امتثال ظنى اجمالى مىباشد و در جايى است كه مكلف ، به تكليف خود نسبت به انجام يا ترك فعل معينى ظن دارد و سپس همان را در خارج به عنوان متعلق تكليف امتثال مىنمايد ، مانند آنكه مكلف ، به جهتى خاص به عنوان قبله ، ظن پيدا كرده و به همان سمت نماز مىخواند .
مراد از ظن در امتثال ظنى تفصيلى ، ظن خاص نيست ، زيرا ظن خاص در حكم علم است ، بلكه مراد ظنى است كه دليل خاص بر اعتبار آن قائم نشده باشد . برخى ، ظن مطلق را بنا بر كشف ، در زمان انسداد باب علم ، به علم ملحق مىكنند . ( به خلاف ظن مطلق بنا بر حكومت ) .
و عدهاى ، ظن مطلق را در زمان انسداد باب علم بهطور مطلق از نوع امتثال ظنى مىدانند .
نكته :
تا امكان امتثال اجمالى وجود دارد ، نوبت به امتثال ظنى نمىرسد و تا امكان امتثال ظنى وجود دارد ، نوبت به امتثال احتمالى نمىرسد .
نيز ر . ك : امتثال ظنى .
نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 3 ، ص ( 72 - 71 ) .
فاضل لنكرانى ، محمد ، كفاية الاصول ، ج 4 ، ص 154 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 1 ، ص 209 .
خمينى ، روح اللّه ، انوار الهداية فى التعليقة على الكفاية ، ج 1 ، ص 184 .
امتثال عقيب امتثال
امتثال عقيب امتثال
ر . ك : امتثال بعد امتثال
امتثال علمى
امتثال علمى
انجام متعلّق معلوم به تفصيل يا همه مصاديق محتمل متعلق تكليف امتثال علمى ، در جايى است كه مكلف ، علم تفصيلى يا اجمالى به متعلق تكليف دارد و سپس آن را به تفصيل يا به اجمال امتثال مىنمايد ، بهطورى كه بعد از امتثال ، علم پيدا مىكند كه « مكلف به » را بهطور مشخص و يا در ضمن انجام تمام محتملات ( احتياط ) بهجا آورده است .
نكته :
امتثال علمى دوگونه است :
1 . انجام يا ترك عمل با قطع مكلف به متعلق تكليف ؛
2 . انجام يا ترك عمل با دستيابى مكلف به متعلق تكليف ، از راه امارات .
در مورد دوم ، هرچند مكلف ، به قطع و علم وجدانى نمىرسد ، اما