فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٦
اطلاق شمولى
كلى است و شمول افرادى دارد و شمول در آن برحسب تمام مكان‌هايى است كه ممكن است فرد در آنها قرار گيرد ، مانند :
« اكرم زيدا » ؛ يعنى زيد را اكرام كن ، چه در خانه ، چه در مدرسه و چه در غير آنها ؛ در مقابل جمله « اكرم زيدا اذا كان في المدرسة » كه اكرام در مكانى خاص ، مورد نظر متكلم است .
شيرازى ، محمد ، الاصول ، ج 5 ، ص 65 .
اطلاق بدلى
اطلاق بدلى
شمول حكم بر همه افراد به صورت بدليت اطلاق ، يا شمولى ، يا بدلى و يا مجموعى است . اطلاق بدلى در جايى است كه مفهوم ، به صورت بدليت ( صدق بر يكى از افراد در عرض هم ) تمام افراد طبيعت را به كمك مقدمات حكمت در برمىگيرد ؛ به بيان ديگر ، حكم روى همه افراد طبيعت مىرود زيرا عنوان فرد نامعين بر تمامى افراد آن صادق است ولى با انجام يكى از آن افراد ، امتثال تحقق مىيابد ، مثل : « اعتق رقبة » .
نكته :
در اين مسئله كه اگر اطلاق بدلى و شمولى باهم تعارض كنند ( مثل اينكه دليلى بگويد : « لا تكرم الفاسق » كه اطلاق آن شمول است و تمامى افراد فاسق ( فقير و غير فقير ) را دربر مىگيرد ، و دليلى ديگر بگويد : « اكرم فقيرا » كه اطلاق آن بدلى است ، و در فقير فاسق باهم تعارض نمايند ) به كدام حكم بايد عمل نمود ، بين اصوليون اختلاف وجود دارد :
1 . برخى معتقدند اطلاق شمولى بر اطلاق بدلى مقدم است ؛ ازاين‌رو ، در مثال بالا ، به عدم اكرام فقير فاسق حكم مىكنند .
2 . برخى ديگر معتقدند هر دو حكم به جاى خود باقى است و موجبى براى تقديم يكى بر ديگرى نيست .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 236 .
همان ، ج 2 ، ص 209 .
صدر ، محمد باقر ، بحوث فى علم الاصول ، ج 7 ، ص 283 .
نائينى ، محمد حسين ، اجود التقريرات ، ج 1 ، ص 161 و 443 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 1 ، ص 387 .
شيرازى ، محمد ، الوصول الى كفاية الاصول ، ج 3 ، ص 227 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 185 .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 2 ، ص 595 و 605 .
طباطبايى قمى ، تقى ، آراؤنا فى اصول الفقه ، ج 1 ، ص 277 .
اطلاق ثبوتى
اطلاق ثبوتى
اطلاق به حسب عالم لحاظ و مقام ثبوت لحاظ اطلاق در دو مقام امكان‌پذير است :
1 . مقام ثبوت يا عالم واقع ؛
2 . مقام اثبات يا مقام اقامه دليل .
اطلاق ثبوتى به معناى عدم لحاظ قيد در عالم واقع و ثبوت است ؛ يعنى در عالم واقع قبل از بيان « دليل لفظى » ماهيت بدون لحاظ هرگونه قيدى در نظر گرفته شود ؛ براى مثال ، متكلم مفهوم « رقبه » را بدون در نظر گرفتن قيد « مؤمنه » و « كافره » در عالم ذهن و واقع ، لحاظ كند .
در تعيين نوع تقابل بين اطلاق و تقييد ثبوتى ، دو ديدگاه وجود دارد :
1 . تقابل تناقض ، مثل : تقابل بصر و عدم بصر ؛
2 . تقابل عدم و ملكه ، مثل : تقابل عمى و بصر .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 237 .
مجاهد ، محمد بن على ، مفاتيح الاصول ، ص 206 .
خويى ، ابو القاسم ، محاضرات فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 364 .
اطلاق دليل
اطلاق دليل
ر . ك : اطلاق لفظى
اطلاق شرايطى
اطلاق شرايطى
شمول حكم بر مصداق معيّن در همه شرايط اطلاق شرايطى ، از اقسام اطلاق احوالى بوده و كاربرد آن در جايى است كه مطلق ، فردى از افراد ماهيت مىباشد يعنى معناى جزئى است نه كلى تا شمول افرادى داشته باشد و شمول در آن به حسب شرايط مختلف حاكم برآن فرد ، در نظر گرفته شده است ، مانند : « اكرم زيدا » كه حكم ، به اكرام زيد ( فرد جزئى ) در تمام حالات و شرايط شده است ؛ در مقابل « اكرم زيدا اذا كان عالما » كه حكم به اكرام زيد مقيد و مشروط به عالم بودن وى شده است ؛ پس در جمله اول ، تعلق حكم اكرام به زيد ، منوط به وجود شرط خاصى در او نيست و به اين جهت ، اطلاق آن اطلاق شرايطى است .
شيرازى ، محمد ، الاصول ، ج 5 ، ص 65 .
اطلاق شمولى
اطلاق شمولى
شمول مفهوم نسبت به تمام مصاديق طبيعت به‌طور مستقل اطلاق ، يا شمولى ، يا بدلى و يا مجموعى است .
اطلاق شمولى ، در جايى است كه مفهوم به صورت فراگير تمامى افراد طبيعت را به كمك مقدمات حكمت دربر مىگيرد ؛ به بيان ديگر ، مفهوم ، تك‌تك افراد يك ماهيت را به‌طور جداگانه و مستقل پوشش مىدهد ، به‌گونه‌اى كه انجام هريك از آنها ، يك امتثال و ترك هريك از افراد ، يك معصيت است ، مانند : « في الغنم زكات » كه مراد همه افراد عنوان كلى « غنم » است .
صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 236 .
محمدى ، على ، شرح اصول فقه ، ج 1 ، ص 393 .
مكارم شيرازى ، ناصر ، انوار الاصول ، ج 2 ، ص 91 .