فرهنگ نامه اصول فقه ( فارسى ) — الصفحة ١٤٦
اركان تنجيز علم اجمالى
فيض ، على رضا ، مبادى فقه و اصول ، ص 224 .
[ اركان ]
[ اركان ]
اركان اجماع
اركان اجماع
عناصر مقوّم اجماع اركان اجماع ، عناصرى است كه قوام اجماع به آنها بستگى دارد ؛ يعنى با بودن آنها اجماع پديد مىآيد و بدون آنها اجماع شكل نمىگيرد ، و آن عبارت است از : « مجمعين » و « مجمع عليه » .
مجمعين كسانى هستند كه بر يكى از احكام شرع اتفاق كردهاند و مجمع عليه ( معقد اجماع ) ، موضوع اجماع و يا موردى است كه اتفاقنظر نسبت به آن پديد آمده است .
نكته :
در تعداد اركان اجماع اختلاف است :
بعضى از اصولىها اجماع را فقط داراى يك ركن دانسته و بقيه عناصر را شرط مىدانند ؛ « 1 » برخى ديگر اجماع را داراى « دو ركن مجمعين » و « نفس اجماع ( اتفاق ) » دانستهاند ؛ « 2 » و گروهى اجماع را داراى چهار ركن مىدانند . « 3 »
اركان استصحاب
اركان استصحاب
عناصر مقوّم استصحاب اركان استصحاب ، امورى است كه حقيقت و قوام استصحاب به آنها بستگى دارد .
در تعداد اركان استصحاب ميان اصوليون اختلاف است :
1 . مشهور اصوليون استصحاب را داراى دو ركن مىدانند :
يقين سابق ؛ شك لاحق .
2 . برخى ديگر از اصولىها ، همچون « محقق نايينى » ، براى استصحاب سه ركن برشمردهاند :
اجتماع يقين و شك در زمان واحد ؛ سابق بودن زمان متيقن بر مشكوك ؛ فعليت يقين و شك . « 1 * »
3 . برخى ديگر از اصولىها ، همچون « شهيد صدر » براى استصحاب ، چهار ركن ذكر كردهاند :
يقين به حدوث ؛ شك در بقا ؛ وحدت زمان شك و يقين ؛ وجود اثر شرعى براى حالت سابق ( اثر چهارم ، مصحح تعبد به بقا است ) . « 2 * »
نيز ر . ك : يقين سابق ؛ شك لاحق ؛ اجتماع يقين و شك ؛ اتصال زمان شك و يقين ؛ وحدت متعلق يقين و شك ؛ فعليت شك و يقين ؛ تقدم زمان متيقن بر مشكوك .
مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 3309 .
آخوند خراسانى ، محمد كاظم بن حسين ، كفاية الاصول ، ص 486 و 470 و 459 .
انصارى ، مرتضى بن محمد امين ، فرائد الاصول ، ج 2 ، ص 547 .
فضلى ، عبد الهادى ، مبادى اصول الفقه ، ص 117 .
مظفر ، محمد رضا ، اصول الفقه ، ج 2 ، ص 249 .
كوثرانى ، محمود ، الاستصحاب فى الشريعة الاسلامية ، ص ( 41 - 37 ) .
خمينى ، مصطفى ، تحريرات فى الاصول ، ج 3 ، ص 784 .
مغنيه ، محمد جواد ، علم اصول الفقه فى ثوبه الجديد ، ص 348 .
زنجانى ، ميرزا باقر ، تحرير الاصول ، ص 11 .
حيدرى ، على نقى ، اصول الاستنباط ، ص 267 .
حكيم ، محمد سعيد ، المحكم فى اصول الفقه ، ج 5 ، ص 77 .
ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 4 ، ص 25 و 73 .
اركان ترجيح
اركان ترجيح
شرايط به كارگيرى مرجّحات و رجحان دليلى بر دليل ديگر اركان ترجيح ، شرايطى است كه موجب اعمال مرجحات و رجحان دليلى بر دليل ديگر در مقام تعارض ادله مىگردد و عبارت است از :
1 . وجود دستكم دو دليل متعارض ؛
2 . وجود مزيت در يكى از دو دليل متعارض كه به آن « مرجح به » مىگويند ؛
3 . وجود مجتهد ناظر طبق نظر اهل سنت .
برخى از اصوليون اهل سنت ، اركان ديگرى را نيز برشمردهاند كه اختلافى است .
عزيز برزنجى ، عبد اللطيف عبد اللّه ، التعارض و الترجيح بين الادلة الشرعية ، ج 2 ، ص ( 127 - 123 ) .
اركان تنجيز علم اجمالى
اركان تنجيز علم اجمالى
عناصر مؤثّر در منجّز شدن علم اجمالى مراد از اركان تنجيز علم اجمالى ، عناصرى است كه وجود تمام آنها در تنجيز علم اجمالى تأثير تام دارد و فقدان هريك از آنها موجب عدم تنجيز علم اجمالى است .
در تعداد و عنوان اين اركان اختلاف نظر وجود دارد ، كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مىشود :
1 . علم تفصيلى به عنوان جامع ميان اطراف علم اجمالى ، وجود داشته باشد ، براى مثال ، در موردى كه مكلف علم اجمالى دارد كه در ظهر جمعه ، نماز ظهر يا نماز جمعه بر او واجب است ، به عنوان جامع تعلق وجوب نمازى در ظهر جمعه به او يقين دارد ، اما در تعيين مصداق اين عنوان جامع ، كه ظهر است يا نماز جمعه ، ترديد دارد ؛
2 . علم تفصيلى از جامع ، به فرد سرايت ننمايد ، زيرا اگر علم تفصيلى ، از عنوان جامع به طرف معينى از اطراف علم اجمالى
( 1 ) . زحيلى ، وهبه ، اصول الفقه الاسلامى ، ج 1 ، ص 536 . ( 2 ) . غزالى ، محمد بن محمد ، المستصفى من علم الاصول ( به ضميمه فواتح الرحموت بشرح مسلم الثبوت ) ، ج 1 ، ص 181 . ( 3 ) . خلاف ، عبد الوهاب ، علم اصول الفقه و خلاصة التشريع الاسلامى ، ص 45 . ( 1 * ) . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 316 . ( 2 * ) . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 425 .