فرهنگ داروها و واژه نامه هاى دشوار ( يا تحقيق درباره كتاب الأبنية عن حقائق الأدوية لموفق الدين أبو منصور الهروى 365 ه ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٨
هندبا
( الصيدنه ، ب 133 ) . در همان كتاب و در همان ماده بجاى طلخشوق مذكور در ترجمهء صيدنه طلخشكوك آمده است ( ب 133 ) . هندبا از داروهائى است كه صاحب هداية المتعلمين در مورد بيمارى - هاى مختلف آن را تجويز كرده است ( ر ك : همان كتاب ، فهرست داروها ) .
كسنه است بوستانى و دشتى . . . و آنچه تلخ‌تر است جگر را نافع‌تر است ( اغراض ، 591 ) . به فارسى كاسنى نامند و آن بستانى و برى مىباشد و بستانى او دو قسم مىباشد يكى را برگ بزرگ و دراز و با خشونت و مايل به تلخى و گلش كبود و بزرگ و او را هندباى شامى نامند . . . و يكى را برگ كوچك و گلش كبود و ريزه و تلخى او غالب و او را هندباء البقل نامند ( تحفه ، 262 و 263 ) .
هى باليونانيه انطوبيا و هى انواع . . اسمه بالعربيه يعضيد . . . و منه نوع آخر برى هو الذى يسمى فى كتب الطب طلخشقوق و هو الطرخشون ( شرح اسماء ، م 114 ) .
هندبا معرب لغت سريانى آنتوبيا
antub - i
و آن مأخوذ از واژهء يونانى
intibos
است و آن اسم جنس انواع مختلف
Chicoracees
است يعنى : كاسنى فرنگى يا كاسنى سالادى ( به لاتينى
Chicoriumendivia
و به فرانسه
( endive
و كاسنى مطلق ، كاسنى تلخ ، كاسنى وحشى ( به لاتينى
Chichorium -
intybus
و به فرانسه
( Chicoree sa - uvage
و ديگر كاسنى دشتى يا طرشقوق كه ذكر آن خواهد آمد ( مايرهوف ، م 114 ، زاهدى 59 ، درويش 374 ) .
كاسنى يا هندبا . . . با گلهاى آبىرنگ و برگهاى بريده بسيار تلخ ، بعضى گونه‌هاى آن را مىكارند و ساقه‌هاى بودادهء آن را به جاى قهوه مصرف مىكنند ( گل‌گلاب ، 289 )
و اما طرشقوق : نام علمى ( لاتينى آن
Tarxacum officinale
و نام فرانسويش
( Dent - de - Lion
است .
چنان كه ديديم طرشقوق را به صورتهاى گوناگون نوشته‌اند . طرخشقون به فتح طا و راء و شين ، طرخشقوق ، طرخشقوس ، طرخشفوق ، طلخشقوق ، و طرشقوق ، - طلخشكوك . در هداية المتعلمين بجاى طرشقوق و صورتهاى ديگر آن لغت طلخ - چكوك و تلخ چكوك آمده است ( ر ك :
همان كتاب فهرست داروها ) . گياه مورد بحث در ترجمهء صيدنه چنين تعريف شده است : طلخشقوق را به نامهاى مختلف تعريف كنند چون جوز البقر و خاروط . . . و ابو الخير او را طرسقوق گويد و ابو معاذ طرخشقوق . . . و مراره كسنى دشتى را گويند و او را به لغت پارسى تالكى گويند ( ترجمهء صيدنه ، ب 85 ) . صاحب اغراض در ذيل طلخشقوق مىنويسد :
هندباء دشتى است ( اغراض ، 593 ) .
طرخشقوق . . . كاسنى دشتى ( ذخيره ،