الله شناسى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٤٤
ردّ صدر المتألّهين بر شيخ الرّئيس دربارهء عشق در بسائط غير حيّه
« و هيچ يك از موجودات نيستند مگر آنكه با حمد او تسبيح مىكنند و ليكن شما تسبيحشان را نمىفهميد ! »
و قوله :
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . « 1 »
« و آنچه در آسمانها و زمين مىباشد ، خصوصاً براى خداوند سجده مىنمايد . »
و ما به حمد الله اين حقيقت را هم با برهان و هم با ايمان ، هر دوتائى شناخته‌ايم . و اين امرى است كه خداوند به فضل و حسن توفيقش به ما اختصاص داده است .
زيرا آنچه نظر « شيخ » كه از اعظم فلاسفه در اين دوره اسلاميّه است ، به آن بالغ گرديده است در اثبات عشق در بسائط غير حَيّه ، آنست كه در آن رساله ذكر كرده است كه : بسائط غير حيّه بر سه گونه‌اند : هيولاى حقيقيّه ، و صورت كه امكان قيام به تنهائى ندارد ، و أعراض . »
ردّ صدر المتألّهين بر شيخ الرّئيس دربارهء عشق در بسائط غير حيّه
ردّ صدر المتألّهين بر شيخ الرّئيس دربارهء عشق در بسائط غير حيّه
در اينجا صدر المتألّهين عين عبارت شيخ را تا يك صفحه و نيم ذكر كرده است و نتيجه گيرى نموده است كه شيخ تلازم ميان هيولى و صورت را به عشق تعبير نموده است ، و ما به‌واسطه اثبات حيات و شعور در بسائط غير حيّه اثبات مىكنيم وجود عشق را در آنها . و آنچه را كه شيخ ذكر كرده است در غايت ضعف است ؛ چرا كه براى احدى از اذكياء پنهان نمىباشد كه گفتار وى اثبات معنى عشق را در اين بسائط ننموده است مگر به طريق تشبيه . « 2 »
صاحب « أسفار أربعه » كلام را ادامه مىدهد تا مىرسد به اينجا كه :
( 1 ) صدر آيه 15 ، از سوره 13 : الرّعد ( 2 ) « اسفار اربعه » طبع حروفى ، ج 7 ، ص 148 تا ص 155