معاد شناسى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢١٨

عدم تضادّ و تزاحم در عالم معانى و مجرّدات

آرى اگر من بخواهم در اينجا بنشينم و تمام افراد شما هم در همين مكان خاصّ كه من نشسته‌ام بنشينيد امكان پذير نيست ، چون مكان مادّى است و ظرفيّت يك موجود مادّى را دارد به اندازهء گشايش خود .

امّا قوّهء مفكّره و متخيّله و حافظه مادّى نيست ، و القاء معناى واحد براى افرادى متعدّد مانعى ندارد . اگر فرض شود كه بوسيلهء همين بلندگو سخنان مرا در دنيا منتشر كنند باز هم تمام افراد بشر ادراك مىكنند و ابداً تصادم و تضادّى در بين ادراك و تفاهم آنها بوجود نخواهد آمد .

بنابراين ، عمل حضرت حقّ عزّ و جلّ و ملك الموت و سائر فرشتگان چون عمل مادّى نيست بلكه عمل واحدى است كه از آئينه‌ها و دريچه‌هاى مختلف كه هر يك معاكس ديگرى هستند ظهور و بروز نموده ، ابداً تنافى و تضادّى در آن تصوّر نمىشود .

حكيم سبزوارى در كيفيّت حصول تكثّر بنا بر طريقهء إشراقيّين مىفرمايد :

وَ هَكَذا سَوانِحُ الانوارِ * تَضاعَفَتْ لِمَبْلَغٍ مِكْثارِ

إذْ لا حِجابَ فى الْمُفارِقاتِ * وَ إنَّما اخْتَصَّ الْمُقارِناتِ

عَلَيْهِ قِسْ بِوَسَطٍ وَ غَيْرِه * شُهودَ كُلٍّ وَ شُروقَ نورِهْ

فَكانَ فى كُلٍّ جَميعُ الصُّوَرْ * كُلٌّ مِنَ الْكُلِّ كَمَجْلَى الآخَرْ « 1 »

« و به همين طريق و كيفيّت ، انوار سانحه مانند نور وجود

( 1 ) « شرح منظومهء سبزوارى » طبع ناصرى ، ص 190 و 191