رنگارنگ يا كشكول درويشى (فارسى) — الصفحة ٣٨

اقسام حجت

تمام رشته هاى علوم تجربى چنين است .

اين حكم عقل از دو قياس خفى در ارتكاز استقراء كننده به وجود مىآيدكه غالباً خودش متوجه آن نمىگردد ، يك قياس استثنايى و ديگرى قياس اقترانى .

صورت قياس استثنايى چنين است :

اگر حصول اين اثر اتفاقى و بدون علت باشد ، هميشه تحقق نمىيافت .

لكن دايماً و هميشه حاصل شده است ( به مشاهده ) .

حصول اثر مذكور اتفاقى نيست بلكه علت موجبه‌اى دارد .

قياس اقترانى چنين است :

حصول اين اثر معلول علت است : هر معلول تخلف آن از علتش ممتنع است ، نتيجه از شكل اول : اين اثر و معلول تخلف آن از علتش ممتنع است .

بايد بدانيد كه صغراى اين قياس اقترانى ، نتيجه قياس استثنايى سابق است و كبراى آن بديهى اولى است . و صغرا و كبراى قياس استنثايى هم بديهى مىباشد ، بنابراين حكم تجربه به قضاياى اولى و مشاهدات بر مىگردد .

به هر حال بايد حكم عقلى را براى احكام حسى قبول كنيم .

در پايان بايد بدانيم كه صناعات پنجگانه منطق عبارت است از :

صناعة البرهان ؛

صناعة الجدل ؛

صناعة الخطابة ؛

صناعة الشعر ؛

صناعة المغالطة .

المنجد ميگويد : صناعت - به كسر صاد - در معانى و به فتح آن در محسوسات استعمال مىشود ، و صناعت علمى است كه بر مزاوله و مباشره كار حاصل شود ، دانش متعلق به عمل .