قرآن و معارف عقلى (تفسير سوره حديد) (فارسى) — الصفحة ٤٧
اشاعهء آگاهى در جمادات
اين آيات و نظاير آن‌ها در نظر گروهى كه بخواهند نزد قرآن شاگردى كنند و در فهم معانى قرآن هر نوع پيش‌داورى را كنر بگذارند ، به روشنى از وجود درك و شعور در سراسر جهان ، خبر و آگاهى مىدهد ، حالا حقيقت اين شعور و آگاهى چگونه است و در چه پايه است ، برى ما روشن نيست . در ادعيهء اسلامى ، به اين مطلب اشاره‌هايى هست كه از باب نمونه ، دو مورد را نقل مىكنيم :
« تسبح لك الدواب في مراعيها والسباع في فلواتها والطير في وكورها ، و تسبح لك البحار بأمواجها و الحيتان في مياهها ؛
چهارپايان در چراگاه‌ها ، درندگان در بيابان‌ها ، پرندگان در آشيانه‌ها تو را تسبيح مىگويند . دريا با امواج متلاطم خود ، ماهيان در ميان آن‌ها ، تو را تنزيه مىنمايند .
در صحيفهء سجاديه ( دعاى 43 ) چنين مىخوانيم كه ، امام سجاد عليه السلام موقع رؤيت هلال ، آن را با جمله‌هاى زير مخاطب مىساخت :
« ايّها الخلق المطيع الدائب السريع المتردد في منازل التقدير ؛
اى آفريدهء فرمان‌بردار تندرو ، كه پيوسته در منازلى كه براى تو اندازه‌گيرى شده است تردد مىكنى .
با وجود اين آيات و روايات ، كه شعور و ادراك را در سراسر موجودات جهان حاكم مىداند بايد در تفسير تسيبح موجودات ، نظريهء مرحوم صدرالمتألهين را برگزيد و گفت : اين تسبيح ، تسبيح واقعى و حقيقى است و موجودات جهان به زبان ويژه خود ، خدا را تسبيح مىگويند ، نه با زبان حال ، به گونه‌اى كه در نظريه‌هاى پيشين وجود داشت .