اصول حكمت اسلامى و ديدگاه هاى فلسفه بشرى (فارسى) — الصفحة ١٤٣

قرآن و عقل

پس علم و دانايى ، نشانهء عقل است ، نشانه‌اى كه امام براى هشام بن حكم روشن كرده است ، زيرا عقل همان موهبت خداست براى بندگانش ، ليكن چگونه آدمى مىتواند آن را رشد دهد و بر آن بيفزياد ؟ اين چيزى نيست مگر علم :

وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ .

اى هشام ! خداوند سپس كسانى را كه عقل خود را به كار نمىگيرند نكوهيده و فرموده است :

وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَايَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلَا يَهْتَدُونَ « 1 » .

« چون به ايشان گفته شود كه از آنچه خدا نازل كرده است پيروى كنيد ، گويند ، نه ، ما به همان راهى مىرويم كه پدرانمان مىرفتند ، حتّى اگر پدرانشان بيخرد و گمراه بوده‌اند . »

پس خداوند سبحان از بندگان خود مىخواهد بارشد دادن عقل و افزودن بر آن به وسيلهء نور علم ، خود را به پيشرفت و تكامل رسانند .

فروبستگى ، ركودى كه پدران و نياكان بر آن بوده‌اند تنها گونه‌اى حماقت بوده است و حماقت از جهل است و اين تنها نوعى واپسگرايى است كه از گردنه‌هاى دشوار شمرده مىشود كه مسير زندگى آدمى را سد كرده است .

در پايان ، حضرت كاظم عليه السلام از قول خداوند متعال مىفرمايد :

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَايَعْقِلُونَ « 2 » .

« بدترين جنبندگان نزد خدا افراد كر و لالى هستند كه انديشه نمىكنند . »

وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ للَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ

( 1 ) - سورهء بقره ، آيهء 170 . ( 2 ) - سورهء انفال ، آيهء 22 .