نگاهى نو به ملاك حرمت ربا و حيل (فارسى) — الصفحة ٢٢
4 - 1 . ملاك علّى و حكمى
است . اما اگر گفته شود : اكرم العلماء ، ظاهر واژه‌ى علماء عموميت حكم را مىرساند ولى صراحت ندارد .
بنابراين ، جمله‌ى اكرم العلماء همان نقش و كاربرد جمله‌ى اول را با بيانى ديگر ايفا مىكند كه به لحاظ قانون يكسانند ؛ با اين تفاوت كه عبارت نخست « ظاهر » و عبارت دوم « نص » است .
فهم علت نيز همين طور است كه شناخت علت در همه‌ى موارد يا توسط نص امكان‌پذير است يا از راه ظاهر .
اما نكته‌ى مهم در چگونگى شناخت و استخراج علت ظاهر ، از ميان ادله است ؛ بدين منظور آشنايى با ماهيت و ابعاد ملاك‌ها و علت‌ها امرى ضرورى است .
ملاك‌ها و علل در دو بعد علت جعل ( ملاك حكمى ) و علت مجعول ( ملاك علّى ) از يك‌ديگر قابل تمايزند كه به فراخور اهميت بحث ، ناگزير از توضيح در مورد هر يك از آن‌ها خواهيم بود .
در متون روايى ، دو نوع تحليل درباره‌ى احكام وجود دارد كه طبق آن مىتوان دو دسته از علت‌ها و ملاك‌ها را از يك‌ديگر باز شناخت : ملاك علّى و ملاك حكمى .