منطق مقارن (فارسى) — الصفحة ١٦٠

باب اول در برهان

3 - برهان و عليت آن براى نتيجه

4 - ان و لم

قياس بهمانگونه كه از ناحيه صورت و هيئت به استثنائى و اقترانى با اقسام گذشته‌اشان تقسيم مىشود از ناحيه ماده نيز به صنعتهاى پنج گانه منقسم مىگردد .

توضيح اينكه : هنگامى كه در پى بدست آوردن يك شيىء تصديقى باشيم ، پيداست كه آن را از هر مقدمه‌اى نمىتوان بدست آورد . مثلا مطلوب يقينى را از مقدمه ظنى نمىتوان كسب نمود و هر مطلوبى به مقدماتى مناسب با خود ، محتاج است .

همچنانكه تحصيل هيچ مطلوبى جز با مرتب نمودن مقدمات بگونه صحيحى كه شرائط لازمه قياس را دارا باشد ممكن نيست .

مباحث گذشته ما همه راجع به شرائط صورى دليل بود و هم اكنون درباره مواد مناسب آن بحث مىكنيم . تا جوينده دانش بداند كه قضايا به اعتبار ماده به ظنى و يقينى و شعرى و وهمى تقسيم مىشوند ، دقيق باشد تا همه مواد را يكسان نداند و نبيند .

محدث استرآبادى گويد : اين تقسيم كلى ما را در قضيه مخصوصى كه از چگونگى آن بىاطلاعيم سودى نمىرساند . . . " .

جواب وى اين است كه ممارست و تمرين بر همين تقسيم كلى موجب مىشود كه ذهن ما در همان سطح كلى به موانع توجه يابد تكرار همان قانون كلى موجب دقت در موارد مخصوص مىشود و دقت حاصل بر اثر ممارست قانون كلى موجب حفظ در موارد خاص نيز مىشود .

* * * حال وارد اصل بحث مىشويم . قضيه يا مفيد تصديق است و يا تاثير ديگرى را مانند تخيل و تعجب در آدمى موجب مىشود .

تخيل و تعجب مقدمه قياس شعرى مىشوند و اما تصديق ، يا افاده ظن مىكند و يا افاده جزم . در صورتى كه افاده ظن كند ، خطايى بوده و