كاوشى نو در اخلاق اسلامى وشئون حكمت عملى (فارسى) — الصفحة ٤٨

نقدى بر نظريه علماى اخلاق

ناميده مىشود و دو سوى ناهنجار آن ، ستمگرى و ستمبرى نام مى گيرد .

گفته مىشود كه همهء فضايل از اين بنيادهاى چهارگانه بر مى خيزد ، و همهء رذايل از اصول هشتگانهء برخاسته از افراط و تفريط در هر يك از اين چهار مورد نشأت مى گيرد .

اين بود چكيده اى از تفصيل سخن ، و هر كس خواهان شرح آن است ، بايد به كتابهاى همچون تهذيب الاخلاق ابن مسكويه مراجعه كند .

بر اين سخن ايرادهاى فراوانى گرفته شده است كه برخى از آنها را به شرح زير مى آوريم :

الف ) همانا آدمى آميخته اى از روح يا همان نفس ناطقه با جسم است .

خداوند در مورد قسمت نفس ناطقه او مى فرمايد :

( و نفس و ما سويها فالهمها فجورها و تقويها . ) 32

و سوگند به نفس و آن كه نيكويش بيافريده ، سپس بديها و پرهيزگاريهايش را به او الهام كرده است .

و درباره جسم او ، كه همان نفس امّاره است ، مى فرمايد :

( انّ النّفس لامّاره بالسّوء الّا ما رحم ربّى . ) 33

همانا نفس ، آدمى را به بدى فرمان مىدهد ، مگر پروردگار من ، ببخشايد .

پس آدمى از نظر روح ، درنهايت والايى و از نظر جسم ، در غايت پستى و سقوط است ، چنان كه خداوند تبارك و تعالى مى فرمايد :

( لقد خلقنا الانسان فى احسن تقويم ثمّ رددناه اسفل سافلين ) 34

به تحقيق ، ما آدمى را در نيكوترين اعتدال بيافريديم ، آنگاه او را فروتر از همه فروتران گردانيديم .

پس بر پايهء قاعده سنخيّت سنخيّت علّت پيوستن است همهء فضايل از روح و همه رذايل از جسم است .