فلسفه (مقدمات، شناخت، ديالكتيك و ادراكات حقيقى و اعتبارى) (فارسى) — الصفحة ٢٠٥

جدايىها

اشتباه خود را توسعه دهند « 1 » نتيجه مىگيرند كه انسان سياه و سفيد هم نبايد در يك كليسا يا دانشگاه و يا خيابان جمع شوند .

و از همين باب است كه مستضعف با مستكبر ، ملاء با قوم ، و . . . ضد حساب مىشوند . در حقيقت تضاد ميان استضعاف و استكبار است كه با يك‌ديگر جمع نمىشوند . يعنى ناتوان خواستن يك چيز با بزرگ و توانا خواستن آن از جهت واحد و در زمان و محل واحد امكان ندارد ، ولى در استعمالات عرفى مستضعف و مستكبر دو ضد حساب مىشوند ، و از همين باب است كه موسى عليه السلام با فرعون و محمّد صلى الله عليه و آله با ابوسفيان ضد حساب مىشوند . اين اطلاقات و كاربرد كلمات روى يك سلسله تسامحات انجام مىشود و اين تسامحات موجب نافهمى افراد كودن شده اصطلاحات تازه‌اى را به وجود مىآورد . اطلاق ضد بر ابليس در برابر آدم و چيزهايى شبيه آن كه در كلمات مولوى آمده ، از همين قبيل تسامحات است :

چون مراد و حكم يزدان غفور * بود در قدمت تجلى و ظهور

بى زضدى ضد را نتوان نمود * و آن شه بى مثل را ضدى نبود

پس خليفه ساخت صاحب سينه‌اى * تا بود شاهين را آينه‌اى

پس صفاى بىحدودش داد او * وانگه از ظلمت ضدش بنهاد او

دو علم افراخت اسپيد و سياه * و آن يكى آدم دگر ابليس راه

همچنان دور دوم هابيل شد * ضد نور پاك او قابيل شد

ضد ابراهيم گشت و خصم او * وان دو لشگر كين گزار و جنگجو

« 2 »

از آن‌چه گفته شد معلوم شد كه تضاد بالاصل ميان جنبه‌هاى عارضى

( 1 ) - / توضيح اين مطلب را در بحث ادراكات اعتبارى ذكر خواهيم نمود انشاءالله . ( 2 ) - / مثنوى ، جلد ششم .