توضيح المسايل سياسى (فارسى) — الصفحة ١٠٢

فصل دهم : باز هم حقوق و وظايف و آزادىها

مساله 212 : آزادىهاى فردى و اجتماعى به سه حد محدود و مقيد مىشود :

1 - كه آزادى افراد ديگر را نفى نكند يا آن را به نفع خود تنگ نسازد ، آزادى حق همه است و ترجيح بلامرجح عقلا باطل و در عرف قبيح است .

2 - كه به فرد ديگر ضرر نرساند .

3 - كه به جامعه ضرر نرساند .

اعتبار اين سه شرط را همه عقلا قبول دارند و آزادى مطلق را هيچ عاقلى نمىپذيرد و دليل آن در مساله گذشته بيان شد و قواعد دينى هم آن را بيان مىدارد ولى يك حد چهارم نيز براى آزادى وجود دارد كه به هدف والاى آفرينش او ضررى وارد نكند و گرنه آفريدگار جهان از كانال دين آن را حرام يا مكروه فرموده است .

روشن است كه اين قيد چهارم را كسانى قبول دارند كه جهان‌بينى آنان به خالق واحد واجب الوجود دانا و توانا و حكيم رسيده و زندگانى دنيا را مرحله اول و آخر و تمام دوره حيات انسان نمىداند ، بلكه آن را مرحله آغاز حيات و مدرسه تكامل او مىداند و براى بقاى او پايانى وجود ندارد و به ابديت لايتناهيش متصل مىداند .