هزار و يك نكته (فارسى) — الصفحة ٥١٧
نكته 695
نكته 695
نكته 695
در اواخر ماه رجب هزار و سيصد و هشتاد و هفت هجرى قمرى از قم به ديدن رصدخانه مراغه رفته‌ام . قبل از حركت با قرآن كريم استخاره كرده‌ام اين آيه آمد : أَ وَ لَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ أَثارُوا الْأَرْضَ الاية ( روم 10 ) . و چون در تبريز شنيدم كه قبر هلاكو در مراغه است به ياد آيه افتادم .
رصد خانه را جناب خواجه نصير طوسى در زمان هلاكو در آنجا بنا كرده است و از آن زيج ايلخانى را تدوين و تنظيم فرموده است . اين رصدخانه قسمتى از آن بر بالاى كوهى كه در طرف غربى شهر مراغه است بنا شده است و قسمتى از آن در پهلوى آن كوه به جانب غرب است . و وضع جغرافيائى و محل طبيعى مناسب آن براى بناى رصدخانه شگفت است كه در اين حسن صنيعت چه ذوق و سليقه‌اى اعمال شده است .
آثار بالاى كوه به كلى از بين رفته است كه فقط ويرانه‌اى به صورت چندين تل و تپه مشاهده مىشود . اما آنچه كه در جانب غربى كوه است تا اندازه‌اى بعضى از آثار باقى مانده است . اينجانب با چراغ وارد بعضى از چاهها و خانه‌هاى آن شده‌ام . به ياد گفتار غياث اللغه كه چاه ستاره‌جو نوعى از رصد است كه به عمق شصت گز چاهى كاوند و بالاى آن بامى برآرند شصت گز بلند و آن را مشبك ساخته نشينند و كيفيت نجوم و افلاك دريابند و همچنين مطالبى مفيد در ماده رصد دارد .
آنكه گفت بامى برآرند مشبك ساخته . در جانب غربى رصدخانه مراغه برجى مشابه همين وصف بنا نهاده بودند ولى در زير آن چاه مشاهده نمىشد كه شايد بر اثر مرور زمان پر شده باشد .
از جمله آثارى كه خيلى جالب بود اين كه در همان جانب غربى رصدخانه حلقه‌اى در طرهء مرتفع كوهى بر خط نصف النهار