تفكر (فارسى) — الصفحة ٤٧
قياس اقترانى و اقسان آن
حيوان جسم است پس انسان جسم است ، مقدمه اول كه مشتمل بر انسان ( موضوع نتيجه ) است ، صغرى ، و مقدمه دوم كه مشتمل بر جسم ( محمول نتيجه ) است ، كبرى خوانده مىشود ، و حيوان‌كه‌تكرار شده و واسطه ميان انسان و جسم است ، حد وسط خوانده مىشود .
قياس اقترانى چهار قسم دارد :
1 - آن كه حد وسط در صغرى محمول و در كبرى موضوع باشد .
مانند مثال بالا و اين شكل اول مىباشد .
2 - آن كه حد وسط در صغرى و هم در كبرى محمول باشد . مثل بعضى حيوان‌ها انسانند و هيچ سنگى انسان نيست / بعضى حيوان‌ها سنگ نيستند . و اين را شكل دوم مىنامند .
3 - آن كه حد وسط در صغرى و هم در كبرى موضوع باشد مثل بعضى حيوان‌ها انسانند و هيچ حيوانى فرشته نيست / بعضى انسان‌ها فرشته نيستند . و اين را شكل سوم گويند .
4 - آن كه حد وسط در صغرى موضوع و در كبرى محمول باشد .
مثل هر انسانى مىتواند خليفة اللَّه باشد و هر ناطقى انسان است / بعضى خليفة اللَّه‌ها ناطق هستند . و اين را شكل چهارم مىنامند .
مهم‌ترين اقسام قياس ، شكل اول مىباشد كه فكر به طور طبيعى حركت مىكند : از اصغر به اوسط و از اوسط به اكبر . شما خودتان ببينيد : انسان حيوان است و حيوان جسم است / انسان جسم است .
چقدر سليس و طبيعى است .
و به نظر ما تفكر طبيعى در بخش قضايا و تصديقات ، همين تفكر به صورت قياس شكل اول و يا انواع قياس استثنائى است . انواع سه‌گانه ديگر قياس اقترانى به اين روشنى نيست ، و مؤلفين و واضعين منطق ، دليليت آن‌ها را بيش‌تر به وسيله‌ى شكل اول روشن مىكنند .