تفكر (فارسى) — الصفحة ٤١
تمثيل
علوم اجتماعى ، آمارگيرى ناميده مىشود و موضوعش را واحد آمارى گويند و حتماً بايد در آن مراعات زمان و مكان و ساير خصوصيات موضوع بشود .
استقراء دو قسم است : تام و ناقص . تام آن است كه حال همه‌ى جزئيات را طورى تفحص كنيم كه چيزى كنار نماند ، شك نيست كه آن يك دليل تام و كاملى مىباشد كه شيخ الرئيس آن را قياس مقسم ( قياسى قسمت شده ) ناميده است . مثل اين كه همه‌ى افراد حيوان را تفحص نموده ، ببينيم راه مىروند ، بگوييم همه‌ى حيوان‌ها راه مىروند .
ناقص آن است كه حال بيش‌تر جزئيات ( نه همه‌ى آن‌ها ) تحقيق شود و بخواهيم اثبات حكم كلى آن‌ها را بنماييم . و روش است كه نمىتواند دليلى براى يك حكم كلى باشد . فرض كنيد اجتماعات زيادى را ديده‌ايم كه هنگام ابراز احساسات كف مىزنند ، بگوييم در همه اجتماعات انسان‌ها براى ابراز احساسات كف مىزنند .
تمثيل
تمثيل
دليلى كه از دو قضيه تشكيل يافته تا به علت تشابهى كه ميان آن‌ها هست حكم يكى را بر ديگرى ثابت كنيم ، تمثيل ناميده مىشود . و بنابراين چهار ركن دارد :
1 - مشبّه به يا اصل .
2 - مشبّه يا فرع .
3 - وجه شبه يا علت جامعه .
4 - اثبات عليّت وجه شبه براى حكم . و پس از اين‌ها حكم اصل براى فرع ثابت مىشود . و فى المثل مىگوييم چون اسكار علت حرمت خمر مىباشد ، پس آبجو كه مسكر است حرام است .
ولى همه‌ى سخن اينجاست كه چگونه اثبات كنيم علت حرمت خمر مثلًا اسكار است ؟ به‌طور مطلق نه چيزهاى ديگر و نه اسكار