اصول فقه شيعه (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٦٤
بيان مرحوم آخوند در ارتباط با كلام عَلَمين
موضوع له داخل است .
در نتيجه دليل شما با مدّعا تطبيق نمىكند . مدّعا ، دخالت اراده در موضوع له است و دليل ، تضيّق وضع است . يعنى در صورت عدم اراده ، وضعى وجود ندارد و در صورت اراده ، وضع وجود دارد ولى آيا اراده چه نقشى در موضوع له دارد ؟ دليل شما برآن دلالت نمىكند .
بيان مرحوم آخوند در ارتباط با كلام عَلَمين
بيان مرحوم آخوند در ارتباط با كلام عَلَمين
مرحوم آخوند از عَلَمين ( شيخ الرئيس و خواجه نصير الدين طوسى ) نقل كرده كه آنان گفته‌اند : « الدلالة تابعة للإرادة » ، يعنى دلالت ، فرع اراده است و به دنبال اراده تحقّق پيدا مىكند . « 1 »
كسانى كه اراده را در معناى موضوع له دخيل مىدانند خواسته‌اند كلام اين دو بزرگوار را به عنوان دليلى براى مدّعاى خود قرار دهند به اين بيان كه اگر اراده ، دخالت در موضوع له داشته باشد ، مىتوان گفت : « الدلالة تابعة للإرادة » ، زيرا اگر اراده نباشد معنا كامل نشده است ، يا جزء آن ناقص است و يا قيد آن و در نتيجه دلالتى براى لفظ بر معنا نيست . ولى اگر اراده ، وجود داشته باشد مىتوان گفت : دلالت ، تحقّق دارد ، زيرا با وجود اراده ، معنا كامل شده است . قائلين به دخالت اراده در معناى موضوع له مىگويند : كلام عَلَمين ، توجيهى غير از آنچه ما گفتيم ندارد . مرحوم آخوند ، در جواب از اين استدلال فرموده است : هر لفظى - اگرچه مفرد باشد - داراى دو دلالت است : دلالت تصوريّه و دلالت تصديقيه . مثلًا دلالت تصوريّه
( 1 ) - شيخ الرئيس رحمه الله مىفرمايد : « ذلك لأنّ معنى دلالة اللفظ هو أن يكون اللفظ اسما لذلك المعنى على سبيل القصد الأوّل » رجوع شود به : الشفاء ، قسم المنطق ، ج 1 ، المقالة الاولى ، الفصل الثامن ، ص 42 و علامهء حلّى رحمه الله از استاد خود محقق طوسى رحمه الله نقل كرده : « إنّ اللفظ لا يدلّ بذاته على معناه بل باعتبار الإرادة و القصد » . رجوع شود به : الجوهر النضيد في شرح التجريد ، ص 4