إيضاح الكفاية (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٠.٣٦٥

امر دوّم « تفاوت ميان مشتق و مبدأ مشتق »

و صاحب الفصول ( رحمه اللّه ) - حيث توهم أنّ مرادهم إنّما هو بيان التفرقة بهذين الاعتبارين ، به لحاظ الطوارئ و العوارض الخارجيّة مع حفظ مفهوم واحد - أورد عليهم بعدم استقامة الفرق بذلك ، لأجل امتناع حمل العلم و الحركة على

خلاصه : مشتق ، قابل حمل بر ذات هست ولى مبدأ آن قابليّت حمل ندارد .

سؤال : آيا تفاوت بين مشتق و مبدأش واقعى و حقيقى است يا اينكه اعتبارى است و نياز به اعتبار معتبر دارد ؟

جواب : واقعا بين مشتق و مبدأش فرق مزبور وجود دارد و تفاوت مذكور ، دائر مدار اعتبار معتبرى نيست و به لحاظ لاحظ ، ارتباط ندارد و در اختيار متكلّم نيست .

مصنّف فرموده‌اند : اهل معقول در فرق بين مشتق و مبدأ آن ، بيانى دارند كه ناظر به كلام ما هست كه : مشتق « لا به شرط » و مبدأ « به شرط لا » هست .

سؤال : مشتق از چه جهت لا به شرط و مبدأ از چه نظر به شرط لا هست ؟

مقصود ، لا به شرطى نسبت به حمل و تطبيق بر ذات است كه مشتق هيچ‌گونه امتناع و ابائى ندارد كه جرى بر ذات پيدا كند و حمل بر ذات شود يعنى از نظر حمل ، لا به شرط است .

امّا مبدأ مشتق به شرط لاى از حمل است و اباء و امتناع از حمل دارد . بنابراين از كلام اهل معقول دو مطلب را استفاده مىكنيم كه :

1 - لا به شرطى و به شرط لائى را نسبت به حمل ملاحظه مىكنند .

2 - لا به شرطى و به شرط لائى در مشتق و مبدأ ، يك حقيقتى است كه ارتباط به لحاظ ، لاحظ و اعتبار معتبر ندارد و اين‌چنين نيست كه فرضا متكلّم بتواند يك مرتبه ، مشتق را لا به شرط و مبدأ را به شرط لا ، تصوّر كند و يك مرتبه ، عكس آن را .

لا به شرطى و به شرط لائى مشتق و مبدأ ، يك واقعيّت تغييرناپذير است .