إيضاح الكفاية (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٠.٣٥٦

برداشت مصنّف از كلام صاحب فصول نادرست است

همان‌طور كه تالى فاسد انتخاب شقّ دوّم ، انقلاب قضيّهء ممكنه به ضروريّه بود ، تالى فاسد شقّ اوّل - اخذ مفهوم شىء در معناى مشتق - هم انقلاب ممكنه به ضروريّه است .

به‌عبارت ديگر : چه مفهوم شىء را در معناى مشتق ، اخذ كنيم و چه مصداق شىء را درهرصورت ، تالى فاسدش انقلاب قضيّهء ممكنه به ضروريّه است و علّتش همان است كه در « فيه نظر » بيان كرديم و اجمالا اينكه :

محمول مقيّد يا واقعا تقيّد به قيد دارد يا ندارد اگر محمول مقيّد ، تقيّد به قيد دارد ، جانب ايجاب قضيّه ضرورت دارد و اگر تقيّد به قيد ندارد ، جانب سلب قضيّه ، ضرورت دارد خواه محمول قضيّه ، مفهوم شىء و ذات باشد يا اينكه محمول ، مصداق شىء و ذات باشد .

منتها فرقى كه در صورت ، مسئله وجود داشت اين بود كه : در شقّ اوّل ، مفهوم شىء در معناى مشتق ، اخذ مىشد و در شقّ دوّم ، مصداق شىء و ذات در معناى مشتق اخذ مىگرديد .

مطلب و علتى را كه صاحب فصول در « فيه نظر » بيان كردند ، علاوه بر شقّ دوّم ، شامل شقّ اوّل هم مىشود و در هر دو صورت ، انقلاب ، تحقّق دارد .

مصنّف « ره » : بايد بررسى كنيم كه آيا كلام صاحب فصول « ره » صحيح است يا نه .

در شقّ اوّل « 1 » و در قضيّهء « الانسان ناطق » مفهوم و عنوان شىء بر « انسان » حمل مىشد به اين صورت « الانسان شىء له النّطق » .

سؤال : صاحب فصول كه فرموده‌اند در شق اوّل هم قضيّهء ما ضرورت پيدا مىكند ،

( 1 ) - اخذ مفهوم شىء و ذات در معناى مشتق .