هزار و يك كلمه (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٦٩

كلمهء 210

بسم اللّه الرحمن الرحيم

الحمد للّه ربّ العالمين

قوله سبحانه : لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ

شرافت علم قويم و اصيل تشريح كه به فارسى « كالبدشناسى » گوييم و به فرانسه « آناتومى »

( anatomie )

گويند ، از قديم الدهر به منزلت مثل ساير در السنه و اقلام داير بوده است ؛ آن چنان كه عاريان از علم آناتومى را عارى از معرفت بارى تعالى مىدانسته‌اند . و در اين موضوع بسيار گرانقدر و ارزشمند فرموده‌اند : « من لم يعرف الهيئة و التّشريح فهو عنّين في معرفة اللّه تعالى » « 1 » و به نظم نامى نظامى :

تشريح نهاد خود در آموز * كان معرفتى است خاطر افروز

و بدين مناسبت يك وجه از معانى حديث من عرف نفسه فقد عرف ربّه را كه از غرر احاديث است و ما بيش از نود وجه معانى آن را به قلم آورده‌ايم و تحرير كرده‌ايم ، به معرفت علم تشريح ارتباط داده‌اند . و به بيان جامع مؤلّف دستور العلماء :

علم التشريح علم يبحث فيه عن أعضاء الانسان و كيفيّة تركيبها . فموضوعه أعضاء الإنسان ، و غايته أمور متعدّدة : منها معرفة كمال صنعه تعالى ، و سهولة معرفة أسباب

( 1 ) - چلبى در « كشف الظنون » در تعريف و فائده علم تشريح گويد : « . . . و قال ابن صدر الدين و هو علم بتفاصيل اعضاء الحيوان و كيفية نضدها و ما أودع فيها من عجائب الفطرة و آثار القدرة ، و لهذا قيل : من لم يعرف الهيئة و التشريح فهو عنّين في معرفة اللّه تعالى » ( چاپ اول ، ج 1 ، ص 409 ) . در « فلك السعاده » عليقلى ميرزا به عنوان خبر مأثور بدين صورت نقل شده است : « چه در خبر است : من لم يعرف علم الهيئة . . . » ولى نگارنده آن را در هيچيك از جوامع روائى و معاجم آنها نيافته است . و ندانم كجا ديده‌ام در كتاب كه آن را به خواجه طوسى نسبت داده‌اند .