دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٥١

تبصره :

بوده اند ، مانند اين دستور در بدست آوردن جاى ماه در بروج دوازده گانه :

هر چه از ماه شد مثنى كن

پنج ديگر فرازى بر سر آن

پس بهر پنج از آن زخانه شمس

گير برجى و جاى ماه بدان

يعنى آنچه از ماه عربى گذشت مضاعف كن ، و پنج عدد ديگر بر او بيفزا ، پس ملاحظه كن كه آفتاب در چه برجى از بروج اثنى عشر است ، ابتدا آن برج كرده به ترتيب و توالى بروج هر برجى را پنج بده ، بهر برج كه منتهى شود ماه در آن برج خواهد بود .

مثلا امروز پنجشنبه نهم ربيع الثانى سنه 1410 هق ، مطابق 18 آبان 1368 هش است . در آبان ماه شمس در برج عقرب است كه آن ماه هشتم است و اين برج هشتم ، مطابق دستور فوق ، ماه در بروج دلو است 5 / 23 : 5 / 4 بعلاوه 2 / 18 ضربدر 9 و يا 5 / 21 : 5 / 4 بعلاوه 2 / 16 ضربدر 8

و ديگرى براى تحصيل درج اين بيت را بدان الحاق كرده است :

وانچه مانده در آخر منزل

ضرب كن در شش و درج ميدان

و اين بيت بدينصورت نيز نقل شده است :

هر چه از پنج كمتر است بزن

در شش و آنگهش درج ميدان

مثلا در مثال بالا عدد يك كسر آمده است ، پس ماه در درجه ششم دلو است ، و اگر 2 باشد در 12 و 3 در 18 و 4 در 24 درجه آن .

ابيات فوق بعبارات ديگر نيز نقل شده است ، كيف كان اين دستور ضابطه اى بتقريب و تخمين است ، و تحقيقى آن بايد از زيجات استخراج شود زيرا كه حركت قمر را سرعت و بطؤ است به تفصيلى كه در دروس آينده مى خوانيم .

قطعه ديگر از خواجه نصير الدين طوسى در بيان بدست آوردن جاى ماه در بروج است كه به اغلب راست مى آيد و آن اين است :

بگذشته زماه ضرب كن اى دلبر

در سيزده و سيزده را بر مه بر

آنگه به حساب طرح كن سى سى را

از منزل آفتاب تا برج قمر

سيزده را برمه بر ، يعنى سيزده را نيز يك ماه محسوب بدار ، مثلا در تاريخ ياد