دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٤٤
درس 15 : ارقام بروج و كواكب
است يعنى « ب » كه دو است رقم برج سه است و على هذا القياس .
چون طول كوكب بعد آن از اولين جزء برج حمل تا آخرين جزء برج حوت از دائره منطقة البروج است ، هر گاه از تقويم كوكبى خبر دهند عدد اول آن برج و ثانى آن درجه و ثالث آن دقيقه و رابع آن ثانيه و خامس آن ثالثه خواهد بود . مثلا تقويم شمس را در وقتى معين استخراج كرده ايم نتيجه اين ارقام حاصل شده است : ط يو مح لح يعنى جدى 16 درجه و 27 دقيقه و 48 ثانيه و 33 ثالثه .
و هر گاه از عرض و بعد كوكب خبر دهند ، عدد اول ارقام درجه خواهد بود و باقى به همان وزان مذكور دقيقه و ثانيه و ثالثه و هكذا تا بدان قدر كه حاجت افتد . و هيچيك از عرض و بعد از نود درجه تجاوز نمى كند و وجه آن بدانچه گفته ايم دانسته مىشود .
در ارقام تقويم كوكب هيچگاه رقم اول از « يا » تجاوز نمى كند ، زيرا كه دوره بروج تمام مىشود و نوبت به « ها » مى رسد . و رقم دوم هيچگاه از « ل » زياده نمى گردد زيرا همين كه به « ل » رسيد وارد در برج بعد مىشود و « ل » يك برج است كه بر عدد بروج اضافه مىشود ، مثلا اگر تقويم كوكبى « دل نو » شده است به جزء اول برج سنبله رسيده است كه بايد آن را چنين نگاشت « ه ها نو » يعنى سنبله هيچ درجه و 56 دقيقه . و به همين وزان ارقام دقائق و ثوانى و بعد آنها كه چون به شصت رسيدند 60 را يكى گرفته آن را بر رقم قبل آن مى افزاييم ، خلاصه : چنان كه در حساب اعشارى ده بر يك گفته مىشود در اينجا سى بر يك و شصت بر يك است .
خواجه نصير الدين طوسى در مدخل منظوم در بيان ارقام بروج گفته است :
مرد دانا دل ستاره شناس
كه مر اين برج را نهاد اساس
رقم برجها گه اعداد
از حساب جمل گرفت و نهاد
از حمل « ها » الف زثور نشان
باز جوزا و جيم از سرطان
چون اسد دال گشت و سنبله ها
واو ميزان نهاد و عقرب زا
قوس حاطانشان جدى نهاد
دلوى با الف بما هى داد