دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٢١٤

درس 48 : قبة الارض

شخص به مقدار آن مى رود كه از زمين حصه وسط آفتابست حساب آن تقاضا كند كه مبلغ آن تفاوت به نسبت با شخص مقيم به مقدار يكشبانروز باشد ، و به نسبت با مشرقى و مغربى به مقدار دو روز . پس سبب آن كه يك سال شمسى در حق سه شخص مختلف شود معلوم شد . و اين مسئله از غرائب و نوادر مسائل است » .

اين بود عبارت مسعودى كه نقل كرده ايم . قوله « : و فرض كنيم كه در نصف النهار آن روز آفتاب به اول حمل تحويل كرده بود » اين فرض فقط براى تسهيل در تصور مسئله است ، و گرنه بيان مذكور در اجزاى ديگر منطقة البروج نيز متمشى است .

قوله « : و راست بر خط مشرق و مغرب رفته باشند » يعنى بر يكى از مدارات يومى كه آن را طلوع و غروب بوده باشد و از دو سوى رفته باشند .

قوله « : حصه وس‌ط آفتاب باشد » حصه وسط آفتاب در شبانه روز به محاسبه رصدى زيج بهادرى 49 بعه 19 لثه 8 نيه 59 قه است و مقدار وسطى در مقابل مقدار حقيقى است كه بحث آن را به تحقيق و تفصيل در پيش داريم ، و اكنون به همين حد اكتفاء مى كنيم .

قوله « : و امروز روز آذينه است » آذينه با ذال ثخذ همان آذينه با دال ابجد به معنى جمعه است . اين رباعى از خواجه نصيرالدين طوسى در فرق ميان دال و ذال فارسى است :

آنان كه به فارسى سخن مى رانند

در معرض دال ذال را بنشانند

ما قبل وى ار ساكن جز واى بود

دال است و گرنه ذال معجم خوانند

پس در دو صورت حرف « د » معجمه باشد ، و در دو صورت مهمله ، يعنى :

اگر ما قبل « د » يكى از حروف « واى » بود و آن حرف ساكن باشد ، ذال معجمه است مانند دوذ ، داد ، ديذ .

و اگر ما قبل آن يكى از حروف جز واى بود و آن حرف متحرك بود باز ذال معجمه است مانند ايزذ ، آمذ ، كالبذ ، باشذ .

و اگر ما قبل آن يكى از حروف واى باشد و آن حروف متحرك باشد دال مهمله