دروس هيئت و ديگر رشته هاى رياضى (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ١٩٧

درس 46 : مطالبى در طول جغرافيائى بلاد بعنوان تمرين و مزيد استبصار

حاصل مىشود يك ربع شمالى آن ربع مسكون است .

از بيانى كه تقديم داشته ايم ، دانسته مىشود كه عبارت مذكور زبده در تاديه اين مطلب ناتمام است ، زيرا كه به نحو اطلاق گفته است « : و چون دائره عظيمه اى از دوائر ميول فرض كنند الى قوله : و از اين چهار ، ربع شمالى ربع مسكونست » . . . و دانسته شد كه اين اطلاق ناتمام است .

لذا گمانم درباره عبارت زبده اين شده است كه شايد جمله اى از آن از قلم كاتب ساقط شده است ، و اصل آن چنين بوده است :

« و چون دائره عظيمه اى از دوائر ميول فرض كنند كه از دو طرف منتهاى عمارت شرقى و غربى معموره ارض بگذارد ، سطح آن دائره هم بر زمين دائره اى احداث كند كه الخ » .

پس از آن براى تصحيح عبارت زبده به تذكره صاحب زبده رجوع كرده ايم ، و ديده اي م كه عبارت تذكره نيز مانند زبده است بدين صورت :

« والدائرة العظيمة التى على سطح الارض الكائنة فى سطح معدل النهار يسمى خط الاستواء . و اذا توهمت عظيمه اخرى تمر بقطبيها انقسمت الارض بهما ارباعا ، احد الشماليين هو الربع المسكون » ( فصل اول باب سوم تذكره در هيئت ارض )

و سپس ديده ايم كه ملا عبدالعلى بيرجندى شارح تذكره همين اعتراض ما را دارد ، و عبارتش اين است :

« و اعلم ان كل عظيمة تمر بقطب خط الاستواء ينقسم الارض به و به خط الاستواء أرباعا ، لكن احد الارباع لا يكون الربع المسكون الا اذا مرت العظيمه الماره بقطب خط الاستواء بمبدء العمارة ، فعلى هذا كان على المصنف ان يعينها كذلك » .

علامه حسن بن محمد نيشابورى معروف به نظام مؤلف تفسير غرائب القرآن ، تذكره را ، شرحى به صورت تعليقات كرده است ، و آن را توضيح التذكره ناميده است تاريخ تاليف آن 711 است ، آن جناب در اين مقام متعرض اعتراض مذكور نشده است . و علامه خفرى عبارت تذكره را كه فرمود :

« . . . احد الشماليين هوالربع المسكون » بدين نحو شرح كرده است « : اى الربع الذى