دومين يادنامه علامه طباطبائى (فارسى) — الصفحة ٣٢٦

4 - جبر و اختيار

بعد فلسفى دارند . بحث جبر و اختيار مربوط به افعال انسان است و انسان از موجودات خارجى مىباشد و فلسفه از موجودات خارجى و از آثار وجودى آنها بحث مىكند . بنابراين جبر و اختيار را از اين طريق مىتوان مورد بررسى قرار داد . البته از جهت عقاب و ثواب و مدح و ذّم چون مربوط به اعتبارات عقلائى و شرعى مىشود از بحث فلسفى خارج است در اين مبحث عناوين زير بحث شده و به اثبات رسيده است :

الف - آثار و افعال موجودات گوناگون ملاك نوعيت و امتياز انواع خارجى از يكديگر است .

ب - تقسيم افعال موجودات به دو قسم : اول افعالى كه علم فاعل در آنها دخالت ندارند ؛ دوم افعالى كه علم فاعل بدانها تعلق مىگيرد و به تعبير ديگر علم واسطه بين فاعل و فعل قرار دارد .

ج - تقسيم فعل انسان به اضطرارى و ارادى و تقسيم فعل ارادى به اختيارى و اجبارى ( فاعل ، فعل اختيارى را بطور آزادانه ترجيح داده و انتخاب مىكند و لكن فعل اجبارى را مجبور است كه ترجيح دهد و انتخاب كند ) .

د - هر وجود خارجى باتوجه به نسبتش به علت تامه وجودش ضرورى و وجود واجب خواهد بود و اگر وجودى را باتوجه به علت ناقصه ( جزء العله - مقتضى - فاعل ) بسنجيم ، آن وجود امكانى خواهد بود .

ه - فعل انسان در نسبت به انسان ممكن است ولى وقتى منسوب به علت تامه باشد يعنى انسان ، علم ، اراده ، زمان ، مكان ، وجود مقتضى ، فقدان مانع و . . . واجب مىشود .

و - افعال انسان نسبتى به فاعل ( انسان ) و نسبتى به واجب