الهيات در نهج البلاغه (فارسى) — الصفحة ٢٩١
فصل هفتم : علم خدا در نهج‌البلاغه
علم بشر و شعور حيوانات خود يكى از مسائل غامضى است كه نظرها در آن مختلف است و هنوز هم حقيقت آن دريافت نشده است تا چه رسد به علم خدا و ذات بارىتعالى .
تو كه در علم خود زبون باشى * عارف كردگار ، چون باشى
و همين است يكى از وجوه و محتملاتى كه در مفاد خبر معروف «
مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ » « 1 »
فرموده‌اند .
اگر به جاى بحث و اطالهء سخن در حقيقت علم خدا و مسائلى از اين قبيل ، بحثهاى لازم و مفيد و قابل درك و مسائل قابل فهم كه شرح و بسط آن موجب حركت و نشاط ايمان و حفظ تعهّدات دينى است مطرح شده و اين مباحث جدل‌آميز و معطّل‌كننده كه شرح آنها را مجاز ندانسته و حدّاقل به بسط بحث و گسترش قيل و قال در آنها تشويق نكرده است كنار گذاشته شده بود ، تا امروز چه بسيار مشكلات بزرگى كه به نيروى علم و سرپنجهء تفكّر به دست متفكّران مسلمان حل شده بود !
بحث در تفصيل و حقيقت اين موضوعات زياده بر آنكه در قرآن و كلمات معصومين عليهم السلام بيان شده است به اين مىمانَد كه شخصى عمر خود را در بحث و فهم حقيقت علم خودش و ساير افراد به پايان برساند و سرانجام هم چيزى دستگيرش نشود و اگر هم به چيزى و نكته‌اى برسد ، براى دنيا و آخرت او فايده‌اى نداشته باشد ، و شخص ديگرى با استفاده از اين قوّهء مجهول و به كار انداختن آن ، به علوم مفيدهء عملى دست يابد و در رياضيات و هيأت و فيزيك و شيمى استاد شود .
( 1 ) . در مفاد اين خبر بيش از يازده احتمال عرفانى داده شده است كه تمام يا بيشتر آن را مرحوم آيةاللَّه والد قدس سره در كتاب مصباح الفلاح آورده‌اند ، و احتمال ديگر اين است كه تمام اين احتمالات مراد و مفاد باشد .